(Pre)vaspitavanje publike

“Fakultet za pozorišnog gledaoca”, tekst Ištvan Tašnadi, režija Andraš Urban, pozorište „Kostolanji Deže“, Subotica

Savremeni komad “Fakultet za pozorišnog gledaoca” mađarskog pisca Ištvana Tašnadija satirična je projekcija pozorišnog života u bliskoj budućnosti. Radnju otvaraju informacije o podivljaloj publici koja je počela da pravi sve češće incidente u pozorištima. Oni su kulminirali gađanjem glumaca paradajzom, ribom iz konzerve, kao i kamenovanjem do smrti, zbog čega vlada donosi odluku da se pozorišta zatvore. Sanjajući о ponovnom otvaranju pozorišta, tri glumca osnivaju Fakultet za pozorišne gledaoce, sa ciljem edukacije publike koja bi zaustavila njeno neprimereno ponašanje. Tu počinje radnja predstave koja će se do kraja vrtoglavo lakrdijski razvijati. Od donošenja kostura koji služi kao model za analizu anatomije gledalaca, ali i glumaca koji se otimaju oko lobanje da bi odigrali scene iz “Hamleta”, do dovlačenja skalamerije za merenje katarze. Ova neobično maštovita postavka događaja je izuzetno komički podsticajna, plodno je tlo za opojno razigravanje scenskih situacija, ali i za kritičke projekcije savremenog odnosa društva prema pozorištu, odnosa publike prema izvođačima, kao i svrhe pozorišne umetnosti uopšte.

Foto Edvard Molnar

Izvorna radnja Tašnadijeve lucidne komedije se dešava u Mađarskoj, dok je za potrebe ove predstave smeštena u Suboticu. Sa time se pojačala satirična oštrica, snaga samoironije i kritike, ali i komički efekti, zbog upadljivijeg prepoznavanja sarkastičnih detalja (dramaturgija Kornelija Goli, koreografija Aniko Tomin Kiš, kostimi Marina Sremac, kompozitor Silad Mezei). Uvodni tekst koji objašnjava situaciju uoči zatvaranja pozorišta, duhovito razgrćući istoriju pozorišta i nastajanja gledaoca, emituje se putem zvučnika. Za to vreme glumci neverbalno i plastično izražavaju groteskne pokrete prvobitnih ljudi, skaču, ciče, krešte, simuliraju životinjske pokrete, mlateći motkama i džinovskim jajima. U ove prizore su spretno utkani elementi  pantomime i slepstika, na početku uspostavljajući fizički živ, razgaljujuće komičan odnos prema gledaocima, koji će se bitno razvijati tokom predstave.

Glumci Gabor Mesaroš, Atila Meš i Boris Kučov igraju glumce koji vešto iznose karikaturalne zahteve pisca i reditelja, izvanredno se snalazeći u različitim izazovima. Od grotesknih prizora opisa života u vremenu zatvorenih pozorišta, kada su bili prinuđeni da preživljavaju recitujući po sahranama, do urnebesnih imitacija nevaspitane publike, čije ponašanje prepoznajemo u našim pozorištima. Subotička premijerna publika je tako oduševljeno reagovala na scene podrigivanja i prdenja, pravljenja selfija. U kasnijim prizorima je humor postao značenjski izazovniji, sa raspravama o suštinskom sukobu između aplauza i katarze. Glumačka igra u celini eksplozivno dinamično komunicira sa gledaocima koji se istinski raduju izvrnutim komičkim izmišljotinama. U tom smislu, ona jarko isijava radosti stvaranja pozorišta, naročito ističući zavodljivost magije zajedništva između glumaca i publike.

Ipak, ova predstava ne bi bila Urbanova, ili urbanovska, da ne nosi u sebi autoironijski udarac, zaokret koji razgrće drugu, tamnu stranu, naličje lakrdije. Iako se zbog osnovne komičke postavke ona jasno razlikuje od tipično Urbanovih, brutalno angažovanih predstava, reditelj ostaje sebi dosledan, uprkos izraženoj zabavljačkoj komponenti. Glumci se u jednom trenutku pitaju da li se Urban povukao u zabavnjačku industriju. Ovi i slični detalji suptilno grade samokritičan odnos prema sopstvenom radu, na mikro i makro planu, nenametljivo postavljajući društveno kritička pitanja.

Foto Edvard Molnar

Na subotičkoj premijeri su salve smeha izazivali glumci koji su se javljali na mobilne telefone, pravili selfije, prdeli i podrigivali. Samo malo kasnije, nakon što su nas glumci počastili bombonama koje su, kao konfete, letele po sali pozorišta, pojedini gledaoci su ih opušteno otvarali, šušteći i krckajući papirićima. Ponašali su (smo) se kao oni nevaspitani, prethodno imitirani gledaoci na sceni, čijim su (smo) se karikaturama malo pre toga smejali. Da li nismo svesni, ili ne želimo da budemo svesni, da se ova predstava odnosila i na nas? Da je jedno od njenih značenja kritika nemarne publike. Da pozorište može da ispravlja krive drine, kako je to Fridrih Šiler zamislio.

Ana Tasić

Kritika je objavljena u Politici 6.2.2019.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s