Month: September 2016

O ljudima (i) svinjama

Podgorica – Na sceni kulturnog centra „Budo Tomović“, u okviru programa FIAT-a, na engleskom jeziku je odigrana i stilski neobična kiparska predstava „Industrija straha“, dramaturga i reditelja Ahima Vilanda. Bizarna, pomalo nadrealistička, farsična, izrazito teatralna, fragmentarne strukture i hibridne, muzičko-dramske forme, ovo je predstava koja tematizuje strahove u današnjim društvima. Od opasnih insekata i prenosivih bolesti, preko starosti, do strahova od provale emigranata i terorizma. Predstava uključuje sastojke opere, maskiranih kič spektakala, kao i stend-ap komedije, a izvode je dva dramska glumca, Marijos Ionau i Elena Kaliniku, i mecosopran Marijana Piereti. Ona nestvarno nežno peva arije Šumana, Pursela, Volfa, u kontrastu prema društvenim nakaradnostima prikazivanim u prvom planu. Likovi se u jednoj sceni transformišu u životinje, ljudski govor se pretapa u lajanje, što slikovito označava gubitak ljudskosti u svetu koji vode korumpirani mediji, u Vilandovoj predstavi karikirano predstavljeni. „Demokratija znači da možeš da budeš na televizijskom šou“, ironično se kaže.

Demokratija je iluzija zapadnih društava koja se, između ostalog, održavaju na strahovima. Uterivanje strahova posledično proizvodi ljudsku poslušnost, a sa time i kontrolu. To je idejna pozadina ove konceptualno zanimljive kritičke predstave o „malim ljudima“, u značenju Vilhelma Rajha, koji se na smrt plaše života i ni od čega ne beže toliko koliko od sebe samih. A u tom begu se grozničavo drže pojmova poput „demokratije“ ili „nacionalnih interesa“, od kojih im curi vodi na usta, kako piše Rajh, kao psu kada vidi kost.

Idejno i stilski srodna kiparskoj predstavi je „Danzen“, koprodukcija FIAT-a i Crnogorskog narodnog pozorišta, premijerno izvedena u završnici FIAT-a. Nastala je prema retko izvođenom Brehtovom kratkom komadu, snažnoj političkoj alegoriji (1939). Po svom uvrnutom stilu, zategnute, prigušene napetosti, tekst podseća na kasnije komade Edvarda Bonda, kao i na apsurdnu, stilizovanu enigmatičnost dramskog pristupa Harolda Pintera.

Režiju mladog Damjana Pejanovića karakteriše izuzetna likovnost, noarovska, trilerska atmosfera, sa mnoštvom jakih likovnih rešenja, na primer na kraju, kada Danzen ostaje poražen i jadan, šćućuren u kanti u fetus položaju. Dim se, kao i na Vilandovoj sceni, često koristi, zaliva prikaze pojačavajući uzbudljivost atmosfere, ali ga razumemo i kao ironičnu oznaku današnjih društava izgrađenih na spektaklu. U sceni Danzenove prodaje prasića Strancu, dim koji ih prati shvatamo kao ironično razobličavanje logike tržišne spektakularnosti, sveprisutne u našem konzumeristički oblikovanom društvu. Neobičnoj atmosferi igre doprinosi prisustvo nekoliko živih prasadi koji skiče i grokću na sceni u ogromnoj hali nekadašnje fabrike „Radoje Dakić“. Zbog izvanredne akustike ovog prostora, to mučno dranje prasića ima posebno hipnotički efekat. Pored grokćućih prasića koji su  namerni rediteljski postupak, tokom predstave se čulo i slučajno lajanje okolnih pasa lutalica, što je dodatno pojačalo snažnu ambijentalnost igre. Uključene su i video projekcije koje osnažuju napetost, kao i kratki filmovi u duhu filma noara, trilersko tmurne osećajnosti – događaji prikazani na filmu otkrivaju sekundarne linije radnje, povezane sa glavnim tokom (video Gojko Berkuljan).

Foto FIAT
Foto FIAT

Dejan Ivanić vrlo markantno, sa mešavinom naivne pravdoljubivosti i čvrstog ponosa igra Danzena, uzgajivača svinja u provincijskoj nedođiji. Utvrđen je stilizovano, metaforički, tip je malog, izrabljivanog čoveka bez prevelikih ambicija. Vizualno je oblikovan kao klovn, pomalo nalik Tužnom Pjeru, ofarbanog lica, zarozan i golonog (kostim Lina Leković). Mutnog Stranca igra Marko Todorović, on je pohlepan i bezobziran preduzimač, kriminalac, takođe izrazito metaforička figura našeg vremena, zlokobni investitor u društvenu propast, tip koji uvećava lično bogatstvo, lomeći malog čoveka. Kao u Vilandovoj „Industriji straha“, i ovde je fokus na položaju malog čoveka koji možda uopšte i ne želi preko crte, da parafrazimo pesmu Šarla Akrobate.

Advertisements

U vodi i limunovom soku

Podgorica – Devetnaesto izdanje FIAT-a, internacionalnog alternativnog pozorišnog festivala, otvoreno je 8. septembra, na prostoru bivše fabrike „Radoje Dakić“, predstavom „Na dnu“ reditelja Dejana Projkovskog, a u izvođenju makedonskog Narodnog teatra iz Štipa. FIAT koji se na eks-jugoslovenskom prostoru smatrao Bitefovim mlađim bratom, ove godine je prešao treću deceniju postojanja, ali je dolazilo do prekida u njegovom kontinuitetu (čak je četiri puta obnavljan). Osnovan je kao FJAT, Festival jugoslovenskog alternativnog teatra, koji se 1991. sa gašenjem Jugoslavije i sam ugasio, da bi 1996. godine oživeo kao FIAT. Od tada se opet prekidao i obnavljao, a 2013. godine se ustoličio u današnjem obliku, pod upravom rediteljke Ane Vukotić.

Dvoipočasovna predstava “Na dnu” igrana je na idealnoj lokaciji za ovu poetsko-realističko-filozofsku dramu o ljudskom postojanju, niklu na iskidanim životima likova koje je Gorki živopisno izgradio. U ofucanoj, memljivoj i ogromnoj hali napuštene fabrike „Radoje Dakić“, utvrđen je scenski prostor dobrim delom poplavljen vodom. Po njemu akteri, izubijani životom, gacaju, sapliću se i teturaju, prečesto pometeni ozbiljnim količinama popijenog alkohola. Oko centralnog prostora potopljenog vodom, načičkani su aparati za domaćinstvo, na primer izanđali šporet odakle često kulja dim, izlupane stolice i kreveti, ali i kavezi sa živim ptičurinama. One izvode svoj performans, često se međusobno ćuškaju, kidaju jedne drugoj perje, što bitno doprinosi verodostojnosti atmosfere predstave koja se stilski može odrediti kao stilizovano naturalistička.

Foto FIAT
Foto FIAT

Na tematskom nivou su naglašene rasprave o Bogu, veri u osvajanje dostojanstvenijih života, neuništivoj težnji ljudskog bića ka nečem višem. Šta je čovek, često se pitaju likovi slomljeni bedom. Biće osuđeno na patnju u kojoj treba da razume smisao sebe, ako prihvatimo ideje Gorkog i Projkovskog. U takvim tokovima misli, sećamo se reči Anatola Fransa koji je pisao da je u životu nažalost tako, trnje dobijaju živi, a ruže mrtvi.

Igra makedonskog ansambla je veoma fizički naglašena i istovremeno veoma zahtevna, kolektivna, međusobno saglasna. Glumci se totalno ogoljavaju, telesno i emotivno, ponekada začinjavajući nastupe grotesknim aromama koje povremeno vodi razgaljujuća muzika, u kontrastu sa preovlađujućim čemerom besperspektivnosti. Može se reći da je taj kontrast odraz autorskog pogleda na svet. Uprkos stalnom grcanju u mulju, mora se živeti, odnosno (metaforički) plivati, kako akteri slikovito prikazuju u upečatljivoj finalnoj sceni ove izuzetne predstave koja je eksplozivno otvorila FIAT, što je publika pozdravila dugim stojećim ovacijama.

Foto FIAT

Drugo veče festivala je u prostorijama knjižare “Karver” igrana “Bitka na Neretvi” zagrebačke umetničke grupe “Bacači sjenki”, odlično poznate Bitefovoj publici. Nastala prema konceptu i u režiji Borisa Bakala, predstava ima sastojke predavanja-performansa koji su utkani u gusto, složeno scensko tkivo. Polazeći od razgovora o produkcijskim detaljima iz Bulajićevog filma “Bitka na Neretvi”, izvođači Boris Bakal i Leo Vukelić rasklapaju i sklapaju kockice privatne i javne istorije. Čeprkaju po prašnjavim sećanjima na Jugoslaviju, Titove pionire, himnu “Hej Sloveni”, uspehe jugoslovenskih sportista. U mreži fikcije i stvarnosti, istina i laži, predavanja i napete dramske igre, audio i video snimaka, uglavljeni između stolova, knjiga i redova gledalaca koji ih opkoljavaju, autori otvaraju mnoštvo društveno-politički vrućih tema.

Foto Bacaci sjenki
Foto Bacaci sjenki

Igra je autorefleksivna i forumska, ponekada ima oblik probe, a ponekada usvaja formu performansa izrazite fizičke zahtevnosti. Na primer, na početku i na kraju akteri cede u svoje oči limunov sok koji im prosipa suze, izlažu se stvarnoj telesnoj patnji, simbolički se oslepljavaju, možda zato da ne bi videli ovaj svet, u ruševinama ljudskosti. Ili je osujećenje materijalnog vida šamanski put do duhovne spoznaje, nalik kralju Liru koji istinski progleda tek kada fizički oslepi. Kao u ranijoj predstavi “Bacača sjenki”, “Ex-pozicija, igranoj na 41. Bitefu, i ovde je inspirativno metaforički postavljen odnos između metafizičkog i fizičkog, u potrazi za dubinskim razumevanjem našeg sveta.

Tekst je objavljen u Politici 12. septembra 2016.