Month: July 2022

Porodični i drugi demoni

BELEF: “Tramvaj zvani želja”, Tenesi Vilijams/Lenka Udovički, Beogradsko dramsko pozorište, “Gospođa Ajnštajn”, Snežana Gnjidić/Karin Rosniček, Narodno pozorište u Beogradu i “Kratka istorija pljeskavica i druge priče”, autorski projekat Andreja Nosova, Hartefakt

“Tramvaj zvani želja” (1948), porodičnu i psihološku dramu Tenesi Vilijamsa, koja se opravdano smatra jednom od najznačajnijih u istoriji američkog pozorišta, rediteljka Lenka Udovički tumači ključno se oslanjajući na vrednosti teksta i glumačkih interpretacija. Kada se na scenu postavlja klasično delo poput ovog, koje se često nalazi pred gledaocima, očekujemo naročiti razlog njegove nove inscenacije, odnosno neku specifičnu svežinu čitanja. To ovde upadljivo fali, komad je postavljen konvencionalno, školski.

Vešti glumci su uglavnom psihološki suptilno i slojevito uobličili likove koji se bore sa brojnim materijalnim izazovima života, ali i sa sopstvenim slabostima i ograničenjima, trudeći se da žive najbolje što mogu. Branka Katić je uverljivo prikazala slojeve prepredenosti Blanš, spretne igre nadmudrivanja sa muškarcima. Vanja Nenadić je takođe verodostojno predstavila njenu naivniju i nežniju sestru Stelu, a Miloš Petrović Trojpec Stelinog sirovog supruga Stenlija Kovalskog, neotesani odraz sile muškosti… Iako glumci nastupaju posvećeno i vredno, zbog nedostatka uzbudljivijeg, poetičnijeg, maštovitijeg razigravanja scenskih prizora, igra u celini ubrzo postaje jednolična i monotona, što se zbog skoro trosatnog trajanja predstave ukazuje kao upadljiv problem.

Sa druge strane, monodrama “Kratka istorija pljeskavica i druge priče”, autorski projekat Andreja Nosova, izveden u intimnom prostoru stana u ulici Despota Stefana, kratak je i vrlo efektan. Glumac Simon Versnel psihološki delikatno razmotava svoja bolna sećanja na odrastanje, na traumatične epizode sa nebrižnom majkom, na nasilna seksualna iskustva, i na pronalaženje utehe u hrani, u pljeskavicama. Radnja se dešava oko i na krevetu, konkretnom i simboličkom prostoru utočišta, zoni bezbednosti koju protagonista očajnički traži. Predstava je vredna zbog nesvakidašnje suptilne i dirljive Simonove igre, izvanredne uverljivosti prikaza traumatizovanosti jednog izranjavljenog dečaka koji autentično oživljava u telu starijeg, korpulentnijeg glumca, gradeći scenski izazovan kontrast.

Suočavanje sa sećanjima i mučnom prošlošću u centru je pažnje i predstave “Gospođa Ajnštajn”, nastale prema tekstu Snežane Gnjidić. Za razliku od nedavno premijerno izvedenog omnibusa “Mileva”, fragmentarne forme i previše raštrkanog sadržaja, ova interpretacija tragičnog života Mileve Marić Ajnštajn ima kompaktnu strukturu i jasnu ideju vodilju. Reč je o duodrami Mileve i Alberta Ajnštajna, čija se radnja odvija nakon njihove smrti, u nekom apstraktnom, metafizičkom prostoru, gde se oni slučajno sreću. Taj susret otvara bolne rane, ali i nežna sećanja na početke njihove ljubavi, raspiruje svađe, ali i potrebe da se računi izmire. Tekst je nastao na osnovu stvarne prepiske Mileve i Alberta, ali ne predstavlja istorijsku rekonstrukciju, već fiktivnu dramu. A ona je podsticajna jer se bavi životima istorijskih ličnosti koje su dale bitan doprinos razvoju čovečanstva, pri čemu ima i prodorne komičke, poetske i filozofske vrednosti, u razmatranju problema ljubavi i braka, poverenja i ljubomore, slobode i posesivnosti, ali i značaja umetnosti i nauke.

Foto Marijana Janković/Narodno pozorište u Beogradu (Gospođa Ajnštajn)

Rediteljski pristup Karin Rosniček se može definisati kao poetski realizam. Likovi su smešteni na preovlađujuće pust prostor, određen stilizacijom i video projekcijama koje imaju poetsku funkciju (scenografija Jasna Saramandić, kostimografija Petra Fotez). Igra Gorana Jevtića (Albert) i Dušanke Stojanović Glid (Mileva) je živa i energična, partnerski kompaktna. Oni postepeno otkrivaju složenost karaktera i odnosa, vešto hodajući na tankoj granici između ljubavi i mržnje. Igra se kreće na mešovitom polju realizma, poezije i apsurda. Likovi katkad podsećaju na Sartrove egzistencijalističke figure koje se pitaju zašto su se našle na tom prostoru između neba i zemlje, dok u drugim momentima, u prizorima igranja uloga, asociraju na Ženeove likove u teatralizovanim ritualima života. A bavljenje naučnim pitanjima, širokim značenjima teorije relativnosti, ukazuje na neobičnu bliskost između nauke i umetnosti, otkriva estetske i filozofske vrednosti naučnih diskusija o vremenu, prolaznosti i besmrtnosti.     

U tematskom i formalnom pogledu, “Gospođa Ajnštajn” podseća na predstavu “Tesla ili prilagođavanje anđela”, koja se dugo igrala na istoj ovoj sceni, “Raša Plaović”, i može se reći da ona ima izgleda da ponovi taj put uspeha.

Ana Tasić

Kritika je objavljena u Politici 13. jula 2022. godine

Kada drveće (pos)ustane

“Posaditi drvo”, tekst Aleksej Žitkovski, režija Pavle Terzić, Atelje 212 i “Drama o kraju sveta”, tekst i režija Olga Dimitrijević, koprodukcija Atelje 212, Udruženje građana Gorgone, Evropska prestonica kulture Novi Sad i Belef

Tekst drame “Posaditi drvo” savremenog ruskog pisca Alekseja Žitkovskog se žanrovski može definisati kao apsurdna komedija koja istražuje pitanja generacijskih sukoba, nerazumevanja između roditelja i dece, zatim konflikata između tradicionalnog i savremenog, ali i pitanja društvenih elita i klasne raslojenosti. Radnja počinje dolaskom oca i sina na nekakvu livadu, sa namerom da zasade drvo, simbol života, trajnosti i (zaboravljene) veze sa prirodom. Taj postupak je deo očeve tradicije, starih vremena i prethodnih generacija, vaspitanih u duhu brige za budućnost, koji otac želi da usadi u sina, drugačije sagrađenog, bez naročite svesti o trajnosti i kontinuitetu.

U tekstu Žitkovskog, osećanje apsurda se rađa iz odnosa između oca i sina, iz njihove različitosti, iz sudara očeve sporosti i ograničenosti pogleda, i sinovljeve britkosti uma i otvorenosti. Suptilna režija Pavla Terzića, usmerena na pažljivo uobličenje likova i odnosa, uspešno je u izvođenju uspostavila značenja apsurda. Branimir Brstina je diskretno komički postavio lik Oca koji je smešan jer gubi trku sa vremenom, ne snalazi se u brzini promena, ne razume svet oko njega. Marko Pavlović igra njegovog Sina brže, oštrije i realističnije, u skladu sa generacijskim razlikama. A one produbljuju i pitanja narušavanja tradicionalnog patrijarhata, dominantne uloge muškarca u porodici koje se otac drži kao pijan plota, dok je sin napušta, boreći se za individualizam, neomeđen rodnim ulogama. Dalji razvoj radnje pojačava apsurd, sa dolaskom dvojice plastičnijih, stilizovanijih likova čuvara i stražara, koje komički delikatno igraju Stojša Oljača i Nikola Štrbac. Oni ističu i komička značenja, uvodeći i elemente trilera koji se kritički odnose prema bahatosti političkih elita. Nenametljivo režirana i vešto izvedena, ova nepretenciozna, kratka i efektna predstava obiluje metaforama koje izazivaju našu svakodnevnicu, svevremene istine o večnom sukobu očeva i sinova, odnosno, prošlosti i budućnosti.

Foto Atelje 212 (Posaditi drvo)

Drveće, priroda i međuljudski odnosi, ali u ženskoj varijanti, u centru su pažnje i predstave “Drama o kraju sveta”, prema tekstu i u režiji Olge Dimitrijević. Radnja ove poetske i simboličke drame sa izrazitim političkim implikacijama se postepeno raspliće, u fragmentima koji otkrivaju tragične posledice borbe za društvene promene. Protagonistkinja je Vera koja strada u ime poriva za menjanjem sveta, tmurnih okolnosti političkih represija, pretnji i progona, koji ograničavaju slobode i usađuju strahove.

Foto Boško Đorđević (Drama o kraju sveta)

Predstava je premijerno izvedena u okviru Belefa, u ambijentalnom prostoru Botaničke bašte, koji je ključan element, može se reći i akter izvođenja, jer okolno zelenilo drveća i trave, i upadljivo prisustvo raznih insekata nerazdvojni je deo scenske radnje. Ovaj prirodni ambijent gradi suptilan kontrast prema tmurnoj stvarnosti društvenih represija, mir prirode je oaza spokoja u nespokoju orvelovskog političkog mraka. Obučene u prozirne, stilizovane, zelenkaste kostime, i ozvučene mikrofonima, četiri glumice staloženo i samouvereno predstavljaju Veru (Marta Bjelica), njenu majku Vesnu (Dragana Đukić), prijateljicu Ljubicu (Jelena Ilić), ali i jedno Drvo (Mihaela Stamenković). Ono konkretno i metaforički postaje ravnopravni učesnik radnje, posmatrač i tumač divljačkog kapitalizma koji nemilosrdno seče drveće zarad profita, a zatim i radikalan nosilac društvene revolucije. Drveće završava put promena, onaj koji ljudi nisu bili u stanju da dovedu do kraja.

Neobičan doživljaj spokoja i prepuštenosti talasu promena, pored načina igre glumica i ambijentalnog botaničkog prostora, pojačava i muzika koja se uživo izvodi. Ana Ćurčin i Milena Jančurić delikatnim notama, u dramskim pauzama, takođe ističu esteske vrednosti pobune. Revolucije koje predvode žene i drveće postaju poetska imaginacija kraja sveta, tužno-radosni završetak jednog košmarnog patrijarhalnog ustrojstva, sagrađenog na principima bahatosti i nasilja.

Ana Tasić

Kritika je objavljena u Politici 10. jula 2022. godine

Rituali čišćenja društvenih metastaza

O dve sarajevske predstave: “Ljubičasto” Selme Spahić i “Car Edip” Diega de Bree

Kao ovogodišnja selektorka programa bosansko-hercegovačkog pozorišta, u okviru festivala MESS koji će se 62. put održati u Sarajevu, krajem septembra i početkom oktobra, imala sam prilike da vidim desetak zanimljivih, žanrovski i poetički različitih predstava. Dve sarajevske produkcije su se upadljivo izdvojile kvalitetom i jakim utiscima koje su ostavile.

Predstava “Ljubičasto”, autorski projekat Selme Spahić, izvedena na sceni Kamernog teatra 55, bez dileme je najupečatljivije scensko delo sa kojim sam se susrela u poslednje vreme. U moru mlake domaće produkcije u poslednjih godinu dana, možda i nije preterano reći da mi je ova predstava vratila veru u autentičnu snagu pozorišne umetnosti, zbog uverljivosti nastupa glumaca, rediteljskih rešenja, veštog spoja tragičnog i komičnog izraza, tematske važnosti i, verovatno više od svega, iskrenosti koja izbija iz svake pore igre. U centru pažnje je porodica koja se okuplja povodom rođendana stare Majke (Tatjana Šojić). Prvi deo je postavljen naturalistički, troje njene dece, u pratnji verenika jedne trudne ćerke, stižu sa poklonima, bacajući se na pripremu hrane, koja se krčka na šporetu, šireći miris zaprške i zvuke pucketanja ulja. Maja Izetbegović, Sabit Sejdinović, Boris Ler i Anja Kraljević grade veoma žive likove i prepoznatljivu svakodnevnicu jedne balkanske porodice, obeleženu smehom i čarkama, preplitanjem žustrih rasprava i komičkih doskočica, što sve ostavlja autentičan utisak, pojačan i zbog kamernosti i ušuškanosti scene Kamernog teatra 55, blizine gledalaca i izvođača. Postepeno se razotkriva neprijatno i neprirodno zaštitnički odnos dece prema majci, koji se pretapa u agresiju. Na kraju prvog dela predstave, oni odlaze, dok sa scene odlazi naturalizam, prepuštajući prostor snolikoj i asocijativnoj igri. U majčin život ulazi Stranac (Davor Golubović), podstanar, migrant ili ljubavnik, koji izaziva njeno iskopavanje dubokih, očigledno nezalečenih rana. Naturalističku scenografiju zamenjuje simbolički prostor divljine, šuma koja je ušla u stvarnost spavaće sobe. Tu smenu prati glasna, gotovo ritualna, uzburkavajuća elektronska muzika, koja izaziva svojevrsni trans ili egzorcizam majke, otpuštanje slobode, ranije zakočene. Scenu prelivaju dim i obojena svetla, stvarajući jedan u celini veoma upečatljiv, iracionalni, simbolički prostor, koji ima neobičnu mogućnost komunikacije sa potisnutim, nesvesnim. U trećem delu predstave, igra postaje još otkačenija, intrigantnija, skoro ekspresionistička, kada surova deca doslovno postaju krvopije, vampiri koji isisavaju krv, bez trunke uvažavanja Majčinog bića.

Foto Almin Zrno / Kamerni teatar 55 (“Ljubičasto”)

Lik majke je izvanredan, ona je bolno slikovit prototip žrtve, balkanske majke koja gubi lični život i identitet, zbog patrijarhalnih običaja koji otvaraju nepreglednu unutrašnju prazninu. Ona je metafora gubitka individualizma žene čije se zasluge ne cene, a u isto vreme se podrazumevaju, što je vid potpunog nepoštovanja čoveka, čista diskriminacija. A diskriminacija u osnovnoj ćeliji društva, porodici, čvrst je koren društvenih represija, fašizma na makro planu, koji uvek niče iz polja ličnih nemira.

“Cara Edipa”, prema Sofoklovoj tragediji, u režiji Diega de Bree, gledala sam u okviru manifestacije “Kultura na ulice!”, novom projektu Narodnog pozorišta Sarajevo, čiji je cilj da se izlaskom na otvorene prostore teatar približi široj publici. Predstava je izvedena na impresivnom prostoru Bijele Tabije, tvrđave građene sredinom četrnaestog veka, jednog od pet odbrambenih bedema starog grada Vratnika, koja se danas nalazi na brdu sa kojeg se prostire prelep pogled na Sarajevo. Ovakvi prostori, sa osobenom istorijom i energijom su prirodna mesta rasplitanja antičkih tragedija, i sa sigurnošću se može reći da oni izazivaju daleko snažniji doživljaj nego klasične, zatvorene scene-kutije (predstava se inače igra na sceni Narodnog pozorišta u Sarajevu). To je potvrdila i brojna mlada publika koja je stojećim ovacijama pozdravila glumce (ulaznice za ovu manifestaciju su, inače, besplatne).

Foto Velija Hasanbegović (“Car Edip”)

De Breino čitanje ovog Sofoklovog komada je sažeto, kompaktno i savremeno. Tokom sat vremena i deset minuta, glumci su odigrali žestoku i senzualnu tragediju sudbine, koja prikazuje i borbu grada za čišćenje od nagomilanog zla, kroz  razotkrivanje i suzbijanje političke oholosti i slepila. Izuzetna sugestivnost de Breine poetike ima uporište u nasleđu avangardnog teatra, u pogledu naglašenog fizičkog izraza, nametanja delimično nagih tela iskapanih krvlju, koja šiklja po čitavoj pozornici (gledaoci u prvim redovima su konkretno i simbolički postali deo ove predstave- rituala, jer su kapi scenske krvi prolivane i po nama). A na planu scenske izražajnosti, naročito su upečatljivi prizori koji zbog drastičnog kontrasta imaju šok efekat, što je takođe deo tradicije istorijskih avangardi. Na primer, dok akteri prosipaju utrobu jednom jagnjetu, stilizovanu scenu vađenja creva prati tamburaška pesmica Zvonka Bogdana “Moja mala nema mane”, što ima i neobičan komičan efekat, zbog spoja nespojivog. Ili, kada Jokasta (Mediha Musliović), u upadljivoj crvenoj dugačkoj haljini, u okeanu strepnje i traume peva nežnu i nevinu dečju pesmicu, plačući, izbacujući iz sebe potisnuti bol, dok krv kaplje na sve strane. U bliskom duhu, predstava se završava disko muzikom i živahnim plesom tri muškarca u skafanderima, uz pesmu “One Way Ticket” grupe Eruption, nakon otrežnjujućeg, osvešćujućeg govora oslepljenog Edipa (Dino Bajrović) koji i bukvalno nosi svoj krst sa sobom.

Ljudi u skafanderima su vizuelna potvrda današnje prepoznatljivosti tragedije “Car Edip”. Tebom hara kuga, kao što našim svetom i dalje hara kovid, a da bi se grad oslobodio epidemije, mora se pronaći krivac Lajevog ubistva, odnosno, shvaćeno u današnjem kontekstu, metaforički, mora se pronaći uzrok društvene metastaze.  Ova predstava se tako može razumeti kao simbolički pokušaj isceljenja društva, čišćenja od laži i truleži, kao oblik ritualnog izlečenja.

Ana Tasić

Tekst je objavljen u Kulturnom dodatku Politike, 9. jula 2022. godine

Nedovršena potraga za savremenom Antigonom

“Antigona”, prema Sofoklovoj tragediji, reditelj Diego de Brea, Beogradsko dramsko pozorište

Polazeći od antičke tragedije “Antigona” koja tematizuje odlučnost, hrabrost i prkos jedne žene, nepopustljivu nameru da ne pristane na neprihvatljive političke odluke, reditelj Diego de Brea gradi savremenu, košmarnu tragediju o aroganciji patrijarhalne vlasti. Radnja se dešava na multimedijalnoj pozornici, određenoj ekranima, mikrofonima i opšte hladnim, minimalističkim dizajnom. Obučeni u crno-bele boje, stilizovano i pomalo gotički, likovi grade jedan brutalno otuđen, dehumanizovan svet tehnološke kontrole, patološkog uticaja medija koji vidljivo utiču na stvaranje (pod)svesti aktera (scenograf de Brea, kostimograf Blagoj Micevski).

Zbog važnosti vizuelnog, fizičkog i medijatizovanog izraza, predstava u segmentima odlazi na polje istraživačkog video performansa, i može se reći da je tada najintrigantnija. Na početku, snažni, uznemirujući utisci se uspostavljaju putem neverbalnog, telesnog izraza, kada Antigona (Dunja Stojanović) sa teškoćama dolazi do daha, izgleda kao da ima napade panike, ne može da diše, guši se u svetu pritisnutom siledžijskom kontrolom vlasti. Upečatljivu atmosferu košmara stvaraju i zvuci saobraćajne buke koja pojačava pritisak na nerve. Oni odgovarajuće prate i često surove, trilerske video projekcije nasilnih prizora povređivanja, koje se mogu shvatiti kao odblesak podsvesti, košmarnih snova i strahova protagonista. U celini se može reći da je ova “Antigona” predstava snažne likovnosti i audio senzacija, sa nizom simbolički upečatljivih prizora, na primer kada protagonistkinja stoji sa velom na glavi i ribom u ustima, ili zavodljiva pesma Euridike (Ivana Nikolić) koja ima i funkciju naratora.

Foto Dragana Udovičić

Na drugoj strani, scenska radnja je znatno manje uverljiva u dramskim delovima, zbog stilski i kvalitativno neujednečene igre. Dve glumice, Dunja Stojanović i Jana Milosavljević, nastupaju u ulozi Antigone, pri čemu to rešenje nije baš jasno i sasvim opravdano. Može se, naravno (uvek?), učitati neki simbolički smisao, podeljenog sopstva, alter-ega, ali on ovde u celini nije preciznije sproveden. Takođe, lik Antigone je oblikovan neizbrušeno, ona ima višak nekanalisane energije, koja svakako jasno izražava njen žestoki bunt protiv Kreontove političke samovolje, ali joj mnogo više nedostaje u toj sirovosti igre, nema tragičkih dubina, nema dramski opipljivijih značenja. Pavle Pekić drugačije, sugestivno i precizno, igra Kreonta, tog ledenog, dijaboličnog vladara, rigidnog, beskompromisnog, osvetoljubivog, tvrdkornog predstavnika patrijarhata, mrzitelja žena i ženskih principa (pravde i ljubavi). I Luka Grbić, u ulozi Hemona, Kreontovog sina i Antigoninog verenika, koji se buni protiv očeve samovolje, pokušavajući da zaštiti ljubav, uverljiv je zbog ljudskosti koju nosi. Mina Nenadović igra Ismenu, upadljivo krhkiju i nesigurniju od sestre, sa kojom Antigona na sceni nema stvarnu komunikaciju, između ostalog zbog različitosti njihovog nastupa. Stefan Radonjić stvara lik staloženog i jakog Tiresije koji se takođe suprotstavlja Kreontovoj bahatosti, ukazujući na smisao koji Kreont ne vidi, a Vladan Milić igra Šefa policije, koji ne obuzdava sopstveno kritičko mišljenje.

Pored neujednačene igre glumaca i nedostatka istinske komunikacije između likova, što je posledica te neujednačenosti, može se reći i da dalji nesklad, ili rascep, stvara nefunkcionalan spoj performativne, fizičke izražajnosti, i arhaičnog teksta, govora u stihu. Taj scenski susret gradi glavni utisak o neusklađenosti predstave, o eksperimentu koji u momentima ima određene estetske vrednosti, ali ne i snagu celine.

Ana Tasić

Kritika je objavljena u Politici 3. jula 2022. godine