Month: July 2021

Na putu kojim se ređe ide

“Putovanje izvan središta zemlje”, koncept Vladimir Aleksić, tekstovi Olga Dimitrijević, Dimitrije Kokanov, Maja Todorović, produkcija BELEF

“Putovanje izvan središta zemlje”, prema konceptu Vladimira Aleksića, formalno i tematski se nastavlja na liniju koju su uspostavile predstave “Kretanje” (Bitef teatаr), “Lounli plenet” (Atelje 212), kao i “Kao da kraj sveta nije ni sasvim blizu” (Bitef teatаr). Može se pretpostaviti da je njihovо nastajanje, ali i uspeh, ogledalo potrebe da se izađe iz konvencionalnog pozorišnog prostora, da se istražuju i šire granice izvođenja, imerzivnog teatra, mobilnosti publike.

“Putovanje izvan središta zemlje” u formalnom smislu ide dalje od pomenutih produkcija, jer sasvim napušta ne samo scenu, već i pozorišnu zgradu. Može se reći da je tu reč o sajt-spesifik projektu, koji definiše važnost prostora izvođenja. Prema Hansu-Tisu Lemanu, u sajt-spesifik delima, sam prostor “progovara”, postaje koautor i partner u izvođenju, pri čemu se ne prerušava, već se čini vidljivim.

Predstava počinje u autobusu koji kreće sa parkinga kod Sportskog centra “25. maj”, pa nas preko Brankovog mosta, Ušća i novobeogradskih blokova, vozi do aerodroma “Nikola Tesla”. Autobuski deo izvođenja je zamišljen kao neki turistički obilazak grada, što nas je podsetilo na projekte grupe “Rimini Protokol”, naročito na “Kargo Sofija-Beograd”, prikazan na BITEF-u. Dok putujemo, preko autobuskog razglasa, od glumice, u ulozi turističkog vodiča, slušamo o istoriji spomenika pored kojih prolazimo. Oni podstiču i šira razmišljanja o istoriji, politici, društvu, umetnosti i kulturi, ali i o stanju današnjeg Beograda, kritičkih zapažanja o njegovom urušavanju, činjenici da je sam sebe pojeo neplanskim gradnjama i sumnjivim poslovima. Izazovno se zalazi i u problematiku radničkih prava, socijalizma i radnih akcija u Jugoslaviji, uloga Jovanke Broz i Daše Drndić u istoriji i kulturi, ali i kolektivnog učešća u ratovima devedesetih godina, seksualnih sloboda… Ovaj deo predstave, čiji je tekst napisala Olga Dimitrijević, najupečatljiviji je jer je idejno i formalno najzaokruženiji, ali i najotvoreniji za tumačenja. Može se reći da je gledalac, sa jedne strane, slušalac radio-drame, čije izvođenje prati promicanje gradskih pejzaža. Ovaj spoj grada, izgovorenih reči i ličnih sećanja i asocijacija na predele pored kojih prolazimo, teatralizuje život, gradi nove poglede na njega, pomerajući pri tome iskustvo stvarnosti.

Foto Nataša Ilić

Kada stignemo na aerodrom, počinje drugi deo predstave autora Dimitrija Kokanova, fokusiran na pitanja identiteta, discipline i kontrole, nadziranja i kažnjavanja. Ona su danas traumatično upala u centar pažnje, u vremenu epidemije, plodnog tla za uspostavljanje još žešće orvelovske kontrole. U autobus ulazi radnik obezbeđenja koji čita naša imena sa liste i proverava identitete (dva dana pre predstave smo bili dužni da ostavimo imena i brojeve ličnih karti). Ova provera je mogla da bude istinitije izvedena, radnik počinje da čita imena sa spiska, ali je ne dovodi do kraja, pokazujući da je kontrola igrana, lažna. Kada izađemo iz autobusa na aerodromsku pistu, pred ulazak u avion nam se obraćaju glumice, u ulogama stjuardesa, sa pitanjima i zahtevima da se raspoređujemo u grupe, prema našim odgovorima (pitanja se odnose na politička, ekonomska, zdravstvena, religiozna, seksualna uverenja).

Foto Nataša Ilić

Po ulasku u avion, smeštamo se na putnička sedišta, a glumice Jovana Gavrilović, Jelena Ilić, Aleksandra Janković, Tamara Krcunović i Anđelika Simić, takođe u ulogama stjuardesa, igraju fragmente različitih dramskih scena, od parodičnih imitacija bezbednosnih priprema za let, do refleksija o kovid izolaciji, usamljenosti i potrebi za ljudima, bliskošću, putovanjima i avanturama. Ovaj poslednji deo igre je očekivano naišao na najživlje reakcije publike, jer je izvođački i komički najatraktivniji (tekst Maja Todorović).

Za predstavu se, sa jedne strane, svakako može reći da ima mane u pogledu dramaturgije celine. To je posledica činjenice da su tekstove pisali različiti autori, zbog čega su oni međusobno tematski, stilski i kvalitativno neusaglašeni. Sa druge strane, za ovakve istraživačke projekte izvesno ne važe ista pravila kao u konvencionalnom pozorištu, zato što je fokus pažnje drugačiji. Slabosti koje su u tradicionalnom pozorištu vrlo upadljive, ovde su manje bitne. Pišući o sajt-spesifik projektima, Patris Pavis ističe da njihovi prostori nisu samo osnova režije, već građa i cilj. On takođe smatra da mobilni gledalac daje naročito emotivan odgovor na prostor, što menja njegovo unutrašnje iskustvo. Dakle, uprkos dramaturškim manjkavostima, taj cilj je u “Putovanju izvan središta zemlje” izvesno ostvaren. Rastegnute su granice izvođenja i doživljavanja teatralnosti i stvarnosti, zbog čega je smisao puta opravdan.

Ana Tasić

Kritika je objavljena u Politici 16. jula 2021. godine

Brehtovsko zamišljanje boljeg sveta

“Ako dugo gledaš u ponor”, prema romanu Enesa Halilovića, autor i reditelj Zlatko Paković, Regionalno pozorište Novi Pazar i Kulturni centar Novi Pazar

Nastala prema motivima romana Enesa Halilovića “Ako dugo gledaš u ponor”, radnja istoimene predstave autora i reditelja Zlatka Pakovića postavljena je u okrilje pozorišta, na tragovima Bertolda Brehta i njegovog epskog teatra. Na skromno, neobavezujuće dizajniranoj sceni, sa nekoliko stolica, stolova i drugih rekvizita, Anđela Marić, Lemana Binjoš, Sandra Miljković, Rifat Rifatović, Dušan Živanić, Haris Šećerović i Vahid Džanković pripovedaju priču o bedi i nasilju u Novom Pazaru. Protagonistkinja je Nejra koja na sceni izlaže istinu o njenom usahlom životu, od početka osuđenom na bedu i nemogućnost doživljavanja sreće i ostvarivanja punoće ljudskog postojanja. Ona odrasta u okruženju nasilja i straha, duhovnog i fizičkog silovanja. Bori se za dostojanstven i častan život, uprkos društvu koje je primorava da od časti i dostojanstva odustane.

Foto: Dokumentacija Regionalnog pozorišta Novi Pazar

Glumci dosledno ističu teatralnost igre, nekoliko njih predstavlja jedan isti lik, često menjaju uloge, izlaze iz njih napominjući da nisu likovi koje igraju – od Nejre, preko njenih roditelja i Lisa, do advokata, tužitelja i sudije, koji razmatraju Lisinu krivicu u silovanju Nejre. To uspostavlja Brehtov efekat otuđenja, kritičku distancu prema događajima, važnu zbog društvene osetljivosti tema, i neophodnosti da se one postave u širi i analitički kontekst.

U predstavu su uključeni i moćni, muzički i značenjski efektni songovi koji, takođe brehtovski, podvlače filozofska značenja, razmatraju granice između dobra i zla, istina i laži, pravde i nepravde (kompozitor Božidar Obradinović). Kako se izvode horski, songovi podsećaju i na funkciju antičkog hora u starogrčkoj tragediji, gde je muzika bila neodvojivi deo drame, okidač njene katarze. Songovi smeštaju igru i na polje zabave, kao i pojedini komični komentari izvođača, uprkos tmurnim, tragičnim temama koje se otvaraju. I ta osobenost je veoma brehtovska, imajući u vidu da je Breht od teatra tražio da bude poprište zabave, carstvo dopadljivoga: “Umetnost iznosi ono što treba naučiti u zabavnom obliku”. Projekcija titlova, odnosno natpisa u pozadini radnje, takođe je brehtovski element koji učestvuje u građenju srži epskog teatra. U ovoj predstavi, titlovi označavaju neophodnost otpora protiv društvenih anomalija, dopuštanja krađa, zločina, nasilja, zloupotrebe moći. Takođe, oni sadrže osudu pasivnosti publike koja omogućava rađanje društvenog zla ćutnjom, izigravanjem slepila pred nasiljem. Gledaoci sede i na sceni, okružuju prostor igre, odnosno tačnije, oni su deo prostora igre. Simbolički su saučesnici u zločinu činjenja društvenog zla, ili su žrtva tog zla. Glumci nam se često obraćaju, pitaju za mišljenje, igraju među nama, čineći nas i na taj način aktivnim delom izvođenja.

Glavna funkcija dosledno sprovođene metateatralnosti u ovoj iskrenoj i snažnoj predstavi je dijalektička. Neprestani izlasci glumaca iz uloga otvaraju prostor diskusije i imaginacije, konstrukcije novih situacija i mogućnosti, popravljanja sveta. Pozorište se tretira kao eksperiment života, šansa da se on učini pravednijim. Smisao ovih različitih sredstava teatralizacije, prema Brehtu, jeste pokazivanje da svet koji oduvek poznajemo, svet koji je ogrezao u lažima, nepravdi, nasilju, vladavini nepravde i zloupotrebi moći, nije nepromenljiva datost. Takav svet jeste naša stvarnost, ali ne mora da bude konačna, zakucana stvarnost. Kroz različitu upotrebu postupaka začudnosti, on se pred gledaocem razgrađuje, ruši, ukazuje kao promenljiv. “Svet ne treba posmatrati samo onakvim kakav jeste, već i kakav bi mogao biti”, smatra Breht. Pozorište treba da prenosi i radosti oslobođanja, jer sve umetnosti, po Brehtu, doprinose najvećoj umetnosti, umetnosti življenja.

Ana Tasić

Kritika je objavljena u Politici 7. jula 2021. godine

Kraj je novi početak

66. Sterijino pozorje: “Radio Šabac”, koncept, tekst i režija Olga Dimitrijević, Šabačko pozorište

Tekst predstave “Radio Šabac” autorke Olge Dimitrijević ima dokumentarističku osnovu koju čini istorijska građa o ovom radiju, kroz koju se prelama prošlost Jugoslavije i njenog raspada (dramaturg Ivan Velisavljević). Program Radio Šapca je bio prepoznatljiv zbog promovisanja novokomponovane narodne muzike, zbog čega je bio veoma slušan, naročito njegove populističke emisije koje su prenosile želje, čestitke i pozdrave. Ovoj kulturološki izazovnoj građi, autori predstave prilaze iz različitih uglova, analitički i interdisciplinarno, razmatrajući njen društveni, politički, ekonomski kontekst.  Nastoji se doći do srži značenja masovnih afiniteta prema narodnoj muzici, kroz istraživanje glavnih tema pesama, ljubavi, gubitka, ranjivosti, nada i snova, kao i razloga za kolektivno uranjanje u njene taktove.

Prvi deo predstave čini studiozno izlaganje guste faktografije šabačkog radija, njegove istorije od 1969. godine. Izvode je glumci Miloš Vojinović, Olivera Guconić, Deana Kostić, Sonja Milojević, Vladimir Milojević, Siniša Maksimović, Slađana Pajčić i Dušan Simić, u funkciji kolektivnog naratora, ispred spuštene zavese na praznoj sceni “Pera Dobrinović”. Bez upadljivije teatralizacije, oni govore i pevaju, deklamativno, ali i autoironično, neprestano razgrađujući i preispitujući smisao sadržaja. U ovom delu izvođenja se u više navrata pale svetla i u prostoru publike, i glumci zalaze među nas, razvezujući i kolo, simbolički i konkretno nas čineći delom igre. To ukidanje granica između izvođača i publike je važno zbog pitanja koja se razmatraju tokom odmotavanja klupka naše istorije, problematizujući mogućnost promene ustrojstva sveta, čiji smo mi potencijalni nosioci.


Foto Jugoslav Radojević – Šabačko pozorište

U drugom delu, preovlađujuće neverbalnom, publika još dublje zalazi u tkivo predstave. Iz auditorijuma se selimo na scenu, na stolice koje okružuju prostor igre, koji delimo sa glumcima, postajući publika šabačkog radija. Radnja se odvija na nekoliko punktova, glumci prikazuju različite prizore iz svakodnevnice, čitaju knjige, tipkaju na pisaćoj mašini, igraju šah, dok zvučni prostor definiše program Radio Šapca, smena vesti i nostalgične muzike (radiofonija Anja Đorđević, scenografija Zoja Erdeljan). Najveći deo ovog segmenta predstave se odvija bez uživo izgovorenih reči, glumci pokretima tela, ilustrativno ili asocijativno, prate muziku, kao i informativne sadržaje (scenski pokret Igor Koruga). Ovaj deo igre je mogao da bude scenski razgranatiji, jer se oseća potreba za razvijanjem i nadograđivnjem prizora, povezana sa blagim prodorom monotonije. Kada se reči i muzika, u izvođenju glumaca, vrate na scenu, igra ponovo dobija dinamiku. Nastavak predstavljanja istorije šabačkog radija, paralelno sa društveno-političkom istorijom, proteže se do našeg vremena i doba kovida, završavajući se sentimentalnim izvođenjem niza popularnih pesama, od “Bela Ciao” do “Zagrli me” Zdravka Čolića. Završetak predstave je markantno označen otvaranjem zavese i pogleda na zjapeće praznu salu Srpskog narodnog pozorišta. Ovu pustoš tumačimo kao simbolički snažan znak mogućeg nestanka ljudi, kraja sveta kakvog znamo, ali i mogućnost početka novog života, jer svaki kraj donosi novi početak. 

Predstava “Radio Šabac” je u celini vredna i izazovna, naročito na idejnom planu. Ostavlja utisak o nepretencioznosti i iskrenosti, a ključno je i njeno autoironično koketiranje sa značenjima i osećanjima. Igra je istovremeno slatkasto sentimentalna, ali i razobličavajuća prema sopstvenoj dopadljivosti. U tome je najveća vrednost dramaturgije i režije, koje uspešno predstavljaju višeznačnost jednog fenomena popularne kulture. Nameće se i poređenje sa tematski i idejno bliskom predstavom “Lepa Brena prodžekt” (Olga Dimitrijević je jedna od autorki i te produkcije), koja je imala slične ciljeve, ali preovlađujuće nije uspela da uspostavi tu bitnu višeslojnost značenja. A ona je od suštinske važnosti u tumačenju značaja fenomena popularne kulture, čije zadovoljstvo konzumacije, jouissance prema Rolanu Bartu, ima subverzivnu moć i politički smisao.

Ana Tasić

Kritika je objavljena u Politici 5. jula 2021. godine

Nepresušni Nušićev šarm

“Gospođa ministarka”, tekst Branislav Nušić, režija Tatjana Mandić Rigonat, Hrvatsko narodno kazalište “Ivana Pl. Zajca” Rijeka, gostovanje u Narodnom pozorištu u Beogradu

“Gospođu ministarku”, Nušićevu večnu komediju koja žestoko raskrinkava naš palanački mentalitet, neutoljivu žeđ za političkom i društvenom moći, zavist i sujetu frustriranih i nesvesnih, rediteljka Tatjana Mandić Rigonat na scenu Hrvatskog narodnog pozorišta u Rijeci postavlja odgovarajuće žestoko, na izvornom, srpskom jeziku (lektor Ljiljana Mrkić Popović). Predstavu definiše naglašen i efektan vizuelan plan igre, izražajna scenografija (Stefano Katunar) i kostimografija (Manuela Paladin Šabanović), kao i markantna muzika i songovi koji se uživo izvode, u funkciji razvijanja, produbljivanja i komentarisanja radnje (aranžmani i adaptacija muzike Zoran Majstorović), i na kraju, verovatno najvažnije, nadahnuta igra glumaca.

Foto Dokumentacija Narodnog pozorišta u Beogradu

Olivera Baljak predstavlja Živku ministarku, dramski sugestivno i komički delikatno vajajući lik jedne primitivne žene kojoj vlast izmiče tlo pod nogama. Glumica suptilno psihološki oblikuje njene transformacije, od skrušene, poražene žene na početku, koja krpi rupe na odeći i moli za novčanu pozajmicu, do perfidne manipulantkinje koja nastoji da sve potčini sebi i ličnom usponu na društvenoj lestvici. Takođe je veoma spretno ostvaren lik Čede, u tumačenju Jasmina Mekića, koji odlučno predstavlja stub otpora Živkinom ludilu, promišljeno razgrađujući njene bestidne namere. Sa scene pleni i igra Jelene Lopatić, u ulozi Rake, buntovnog dečaka indikativno crvene kose, živahnog, komički prodornog lika koji u ovaj naopaki svet unosi optimizam otpora i mogućnosti promene. Njegova funkcija će naročito biti važna na kraju, kada Živka padne, a on inicira žurku, pokreće muzičare, ali i publiku, ka pesmi i igri. Uzvikuje parole o neophodnosti kraja aktuelne vlasti, ali i (simboličkog) kraja terora roditelja, generacije koja je dovela svet do poraznog stanja, koje je potrebno radikalno menjati.

Ostatak ansambla funkcionalno predstavlja Živkino najbliže, kao i šire okruženje. Tanja Smoje gradi lik Anke, služavke željne da udovolji gazdarici i tako zaradi potreban novac. Dean Krivačić je uspešno oblikovao Ristu Todorovića, nikaragvanskog lažnjaka, određenog formalnim, uglađenim ponašanjem koje prikriva unutrašnju mizeriju i kukavičluk. Ivna Bruck je Dara koja štiti supruga Čedu, ne pristajući na taj način na majčine nerazumne ispade, a Aleksandar Cvjetković je Vasa, besramno i bolno prepoznatljiv lovac na lične interese…

Scenski prostor značenjski i komički funkcionalno prati promene u radnji. Živanin ambijent je na početku olinjao i sumoran, simbolički, stilizovano krivi zid u pozadini određuje prvobitni prostor, koji će se raspupeti i rascvetati sa Živaninim postajanjem Živke ministarke. Ofucane kauče blistavo zamenjuju vizuelno raskošno nabubrele sofe, sa tigrovim glavama i šljašteće plavim balonima. Scenu naseljava prepoznatljiva londonska telefonska govornica, koja se može razumeti kao ironičan znak Živkinih pomodnih afiniteta ka engleskom društvu, a stare dekorativne fotografije zamenjuje reprodukcija “Mona Lize”. Vrtoglavo se menja i Živanina odeća, koja postaje upadljivo teatralna, dok Živka dobija i nove, komički efektne pratioce, dva lajava kučenceta (koja će šarmantno izaći i na poklon na kraju predstave). U pogledu upečatljivosti i znakovitosti vizuelnog plana, treba izdvojiti i magično, snažno simboličko odlepršavanje čuvenog Siminog (Anton Plešić) ministarskog cilindra, na kraju, sa njegovim gubljenjem ministarske fotelje.

Nakon premijernog izvođenja predstave u Srbiji, na Sterijinom pozorju, u javnosti su se mogla naći mišljenja o njenoj “stilskoj anahronosti”. U njenom tumačenju i razumevanju, neophodno je imati u vidu kontekst nastajanja, a to je Rijeka, gde Nušić nije igran skoro šezdeset godina. Kada se ovo njegovo delo postavlja u Srbiji, opravdano je očekivati neku vrstu novog koncepta i rediteljskog iskoraka (na primer, “Ministarka” u režiji Mandić Rigonat, u pozorištu “Boško Buha” izvesno jeste bila određena inovativnim pristupom). Sa druge strane, imajući u vidu da je ova produkcija nastala u Rijeci, njena sama postavka je iskorak, a činjenica da se ona igra na srpskom jeziku je još jedan korak napred. Predstava, dakle, ne traži još neki vanredno novi koncept, ili rediteljsko izvrnuće. Nušićev nepresušan, razobličavajući humor koji značenjski nije nimalo izbledeo, ni posle skoro sto godina, u izvođenju veštih hrvatskih glumaca, umetnička je fešta koju ne treba dodatno kititi. 

Ana Tasić

Kritika je objavljena u Politici 4. jula 2021. godine