Month: July 2018

Nedosanjani snovi o utočištu

„O miševima i ljudima“, prema noveli Džona Stajnbeka, dramatizacija Stela Mišković, režija Dino Mustafić, koprodukcija festivala „Barski ljetopis“ i Gradskog pozorišta iz Podgorice

Foto Barski ljetopis

Bar – Na sceni u Starom Baru je premijerno izvedena jedina ovogodišnja pozorišna premijera festivala „Barski ljetopis“, „O miševima i ljudima“, u koprodukciji sa Gradskim pozorištem iz Podgorice. Stajnbekova novela „O miševima i ljudima“ (1937) je ostavila traga u istoriji književnosti zbog uverljivih realističkih opisa života radnika, koji se grčevito bore za goli opstanak u vremenu američke Velike depresije. Delo je takođe značajno zbog kontroverzno provokativnih opisa preživljavanja na različitim društvenim marginama, rasističkih i seksističkih komentara koji su istinito odrazili stanje na rubovima društva. Imajući u vidu povampirene okolnosti ekonomske krize na globalnom nivou, kao i sve dublje raslojenosti stanovništva, Stajnbekova novela se vratila u žižu pažnje javnosti.

U jezgrovitoj dramaturškoj adaptaciji Stele Mišković i diskretnoj režiji Dina Mustafića, ova novela je postala vredan scenski predložak za socijalnu dramu sa songovima i finim poetskim značenjima. U odnosu na originalno delo, gde Karlijeva žena nema ime, što shvatamo kao oznaku mizoginije, simptom patrijarhalne sredine koja žene tretira kao suštinski inferiorne, u scenskom tekstu se Karlijeva žena zove Suzan (Marija Đurić). Na taj način je ona simbolički dobila glas, konkretizovano prisustvo u okruženju u kome je nevidljiva.

Suptilna poetska značenja u predstavi se uspostavljaju kroz ponavljanje misli likova, njihovih snova o novom domu koji će jednom stvoriti. Džordž nekoliko puta sanjalački ponavlja: „Lepa nam je ova kuća“. Kako je ta izjava u glomaznom raskoraku sa prašnjavom stvarnošću, ona nosi naročitu lirsku snagu, zbog te (nedostižne) udaljenosti. Poetska značenja produbljuje nežni muzički lajtmotiv, hipnotički ženski glas koji skuplja setu i osećanje bespomoćnosti  (kompozitor Tamara Obrovac).

Vešta i psihološki precizna igra glumaca je noseći stub ovog uspešnog čitanja Stajnbekovog socijalnog dela.  Džordž Miše Obradovića je racionalan, odlučan i brižno saosećajan u isto vreme. Kao takav gradi zaokruženu, čvrstu celinu u paru sa Lenijem koji je mentalni invalid, sa umom jednog deteta, ali i razornom fizičkom snagom, van kontrole, što će biti okidač tragičnog raspleta. Iako je Leni pasivniji lik, Miloš Pejović ga svedenim sredstvima izuzetno upečatljivo i složeno psihološki gradi. Leni izaziva blagu simpatiju zbog nevinog oduševljavanja sitnicama, igrom sa miševima ili zečevima, ali i tugu zbog nemogućnosti uklapanja u sistem. Njihov odnos razumemo kao metaforu o usamljenosti, koja se izdvaja kao glavna tema predstave. Džordž je izgradio tu tvrđavu prijateljstva, bedem koji ga štiti od strašne samoće lutalačkog života.

Ostatak ansambla je stilski ujednačeno uobličio slikovitu galeriju života na farmi, realistički opipljivim likovima Karlija (Branko Ilić), Kendija (Pavle Ilić), Slima (Vule Marković), Krivog (Dejan Đonović) i Vita (Božidar Zuber). Pored preciznog vođenja glumaca, reditelj Dino Mustafić je pametno iskoristio velike potencijale ambijenta. Scena u Starom Baru je okružena kamenim kućama i zidovima koji su prirodno postali izražajni punktovi scenske igre (scenografija Smiljka Šeparović Radonjić).  Kostimi Line Leković odgovarajuće prate ovaj realistički odraz radničkih lutanja i iscrpljujućeg neodustajanja od potrage za utočištem. Na jednoj strani je upečatljiva radnička odeća, opipljiva u svojoj flekavoj odrpanosti, dok sa druge vizuelnu pažnju gledalaca osvajaju svedeno lepe Suzanine haljine, različitih boja, simboličkog smisla. Razumemo ih kao gradacijske znakove njenih nezadrživih nastojanja da iskopa lepotu i nadu iz potpunog mrtvila koje je doneo brak sa Karlijem.

Suzaninu slobodoumnost i koketiranje sa drugim muškarcima tumačimo kao vid pobune. Ona konkretno i simbolički diže glas protiv bolno ograničavajućeg bračnog položaja, ali i šire, buni se protiv patrijarhalnog odnosa prema ženama. To je jedna od pobuna u ovoj predstavi koja ima sekundaran politički smisao. Nenametljiva politička značenja gradi i dramski narativ u celini zato što daje glas obespravljenima. Taj glas je naročito prodoran u horskom „Radničkom songu“ koji budi kolektivno osećanje potrebe za menjanjem stvarnosti, što je brehtovski politički momenat u teatru par ekselans.

Ana Tasić

Tekst je objavljen u Politici, 29.7.2018.

 

Ljubav nesputana granicama

„Romeo i Julija“ Selme Spahić na Barskom ljetopisu

Bar – Predstava Bosanskog narodnog pozorišta iz Zenice „Romeo i Julija“ prikazana je prošle nedelje u takmičarskom programu „Barskog ljetopisa“, na letnjoj pozornici (ova predstava je desetak dana ranije otvorila i festival „Grad teatar“ u Budvi). Rediteljka Selma Spahić je uradila možda do sada njenu najbolju režiju, raskošno razmaštanu, značenjski i žanrovsko-stilski izuzetno razgranatu i savremenu. Krećući od Šekspirove tragedije „Romeo i Julija“, Spahićeva je napravila vizualno i muzički uzbudljivu, mladalačku, zanosnu predstavu koja problematizuje savremena značenja društveno-politički sputanih ljubavnih odnosa. Kao takva je izuzetno vredan primer uspešnog savremenog tumačenja klasične dramske literature, i očigledne opravdanosti repertoarskog izbora (dramaturg Dario Bevanda).

Scenska igra je u velikoj meri izgrađena na veštim muzičkim i koreografskim delovima. Originalni Šekspirov stih je delimično zadržan, a naročito se poetski upečatljivo ostvaruje u songovima, hipnotički pevanim na engleskom jeziku. Svežu i nesputanu mladalačku energiju bitno donosi mladi deo ansambla koji nastupa zajedno sa iskusnim glumcima. Igra devetnaest mladih izvođača, izabranih na audiciji, ima različita značenja. Na početku predstavljaju neobuzdanu rulju koja simbolički otelotovoruje zaraćene strane, Montekijeve i Kapuletove. Međusobno se pljuju i koškaju, vizualno i fizički izražajno. Pod skrivajućim, kukavičkim maskama, pokušavaju da razdvoje skoro magnetski zaljepljena tela Romea i Julije, neposredno nakon njihovog prvog susreta. Takođe, u nekoliko scena, ovi mladi ljudi grade moćne dokumentarističke prizore. Otkrivaju rezultate anketa na koje su sami odgovarali, a tiču se današnje vere u ljubav, važnosti braka, (ne)jednakosti među polovima, kao značenja zabranjenih i prikrivanih ljubavnih odnosa, često između partnera različitih nacionalnosti. Ove dokumentarističke scene su multimedijalno uobličene. Na video bimu se projektuju pomenuta pitanja iz anketa, na koje mladi glumci daju odgovore. U isto vreme ostatak ansambla osećajno, horski peva Šekspirove stihove o borbi ljubavi i mržnje, nerazmrsivom spletu sreće i nesreće, dok glumica koja igra Juliju unezvereno trči u krug, gradeći opšte osećanje jakog nemira.

Podignuta na idejama Brehtovog epskog teatra, predstava počinje saopštavanjem toka radnje koji ćemo gledati, čime se gradi gledaočev odmak prema događajima, odnos koji podstiče analitički pristup. Muzičar i narator, Knez Dela Skala (Benjamin Bajramović) sedi na levoj strani scene, kao neki DJ koji prati ceo tok radnje, najavljuje činove, povremeno komentariše događaje. Naročito je zanimljivo ostvareno njegovo pripovedanje tragičnog raspleta, kada otkriva okolnosti stradanja Romea i Julije. Tokom ovih napetih, potresnih prizora, glumci koji igraju Romea (Enes Salković) i Juliju (Lidija Kordić) ga ućutkuju, očajnički pokušavaju da zaustave tok događaja, provalu neminovne stvarnosti.

Foto Barski ljetopis

Izuzetni su muzičko-koreografski slojevi predstave koji zavodljivo poetski izražavaju Šekspirovo shvatanje ljubavi, kao bojnog polja, stalnog sukoba privlačnosti i odbojnosti, isprepletanosti čežnje i sete zbog prepreka u njenom ostvarivanju (muzika Draško Adžić i Benjamin Bajramović). Kostimografska rešenja su takođe osobena (kostim Hatidža Nuhić). Na primer, Julijini roditelji (Saša Handžić, Selma Mehanović) su obučeni u stilizovane oblike trenerki, koji sugerišu milje (povampirenih) dizelaških mufljuza. Julijina majka, na primer, eklektički nosi donji deo trenerke, cipele na štiklu i zlatnu kajlu oko vrata. Na scenografskom planu, naročito je upečatljiv Lorencov cvetno dizajnirani Jugo, isto oslikan kao telo ovog ekscentrično uobličenog fratra (Alban Ukaj). Njegov Jugo je nalik nekakvom hipi utočištu, prostoru slobode koji prkosi ostatku društva (scenografija Mirna Ler). U vezi sa time je ključan njegov smisao u epilogu, nakon tragičnog raspleta. Rascvetani Jugo stupa na scenu, praćen lepršavim pop tonovima i zarazno optimističnim plesom aktera. Scenu shvatamo kao znak ujedinjenja ljubavnika u nekom drugom svetu, simbolički trijumf ljubavi koja preskače sve fizičke barijere, u metafizičkom prostoru bez ograničenja.

Ana Tasić

Tekst je objavljen u Politici, 22.7.2018.

 

 

 

Pobune žena u muškim svetovima

„Medeja“ Olivera Frljića i „Evgenije Onjegin“ Borisa Liješevića u Budvi

Budva – Pozorišni program 32. izdanja festivala „Grad teatar“ je određen tumačenjima klasične literature, i predstavama sa post-jugoslovenskih prostora. Posle izvođenja „Romea i Julije“ Selme Spahić i „Ožalošćene porodice“ Jagoša Markovića, budvanska publika je na sceni između dve crkve u Starom gradu imala prilike da vidi „Evgenija Onjegina“ Borisa Liješevića i novosadskog Pozorišta mladih. Nastala prema Puškinovom romanu u stihu, u dramaturškoj obradi Fedora Šilija, ova produkcija tematizuje odnose između slobode i sreće, ljubavi i časti, ali i jednostavnosti seoskog života i zamršenosti gradskog poziranja.

Foto Grad teatar

Na skoro praznoj sceni, prepoznatljivoj za Liješevićev rad, glumci posvećeno oživljavaju radosti i patnje zaljubljivanja, uobličavajući ove probleme u osobenom filozofsko-poetskom smislu. Scenska radnja je sažeta i zgusnuta, istisnuta je sputavajuća arhaičnost, ali i moguća patetika koja bi uprostila značenja. Scenski rukopis izranja iz svedene stilizacije, takođe karakteristične za Liješevićev rad. U tom pogledu su upečatljive dijaloške scene u kojima njihovi učesnici ne razgovaraju direktno, već su konkretno i simbolički udaljeni. Odvojeni su prostorno, ali i nekom metafizičkom barijerom. Tako je rešena scena upoznavanja Onjegina i Lenskog, što shvatamo kao izraz odsustva njihovog stvarnog razumevanja, kao i različitih pogleda na svet.

Onjeginov stav prema životu je nadahnut Bajronovim idejama, mislima o razjedajućoj dosadi, melanholiji, splinu. To je u drastičnoj suprotnosti sa pogledom na svet Lenskog koji odbacuje mogućnost praznine kao osnovu života, zadržavajući čvrstu veru u ljubav, kao smisao života koji će popraviti svet. Ove suprotstavljene stavove odražava i igra glumaca. Danilo Milovanović kao Lenski je neposredniji i opušteniji, povremeno komično živahan, za razliku od Peđe Marjanovića kao Onjegina, koji igra kruto i strogo, zagledan u tamu svog postojanja, izabranu čamotinju življenja. Njegov lik otvara problem odnosa između slobode i sreće, naročito aktuelan u našem vremenu osvojenih individualizama i sloboda. Da li sloboda donosi sreću, ili prazninu i pustoš?

Ako se odnos između Tatjane (Kristina Savkov) i Onjegina shvati metaforički, kao odnos između muških i ženskih principa, rasplet sugeriše simboličku nadmoć žena. Iako živi u svetu čija pravila određuju muškarci, u društvu koje nameće ideju da se identitet žene gradi njenom udajom, Tatjana simbolički trijumfuje nad Onjeginom. On je dosegao slobodu, ali je postao ljudska olupina jer je nije na odgovarajući način prigrlio.

Tema društvenog položaja žena je tačka ukrštanja „Onjegina“ i „Medeje“ reditelja Olivera Frljića, izvedene naredno veče u Budvi, prema Euripidovoj tragediji, u tumačenju ansambla Slovenačkog narodnog pozorišta iz Maribora. Ova predstava se upadljivo razlikuje od direktno politički angažovanih dela, često dokumentarističkih i sirovo pamfletskih, koje smo navikli da gledamo u Frljićevom rukama. Savremena društveno-kritička značenja i ovde jesu bitno prisutna, ali u jednom estetizovanom, suptilnom stilu. Scenska radnja je zgusnuta, izlivena u snažnoj dinamici događaja i naglašenoj osećajnosti (dramaturgija Goran Injac).

Predstava otkriva nova prostranstva Frljićeve rediteljske raskoši, u nizu bujno izmaštanih prizora. Na primer, vrlo je snažna scena-komentar Medejinog ubistva dece. Ona izlazi na scenu, nonšalantno pali cigaretu, pokazuje nam plakat na kome piše „Medeja“, i na kome su prikazana deca, a zatim žarom cigarete buši slike njihovih očiju. To je neobično domišljat, brehtovski stilizovan i samosvetan scenski prizor koji prikazuje poznati tragični narativ, gradeći nove puteve teatralnosti.

Foto Grad teatar

Medeju sugestivno igra Nataša Matjašec Rošker, psihološki verodostojno, ali i maniristički, istraživački. Sa jedne strane iz nje kipti nesputan bes i agresija, rezultat pobune protiv (savremenog) položaja žena u svetu muškaraca. Na drugoj je krajnje ranjiva, i saosećajna prema opštoj sudbini žene u (savremenom) društvu. Njena slojevita, kontradiktorna suština je efektno označena kostimografskim rešenjem (Sandra Dekanić). Obučena je u nežnu, čipkastu venčanicu, ispod koje ima pantalone. Na taj način se zanimljivo označava ženska podređenost, vezanost za muškarca, identitet koji se gradi brakom, sa jedne strane, ali i istovremena, odlučna, čvrsta (muška) pobunjenost protiv takvog položaja. Ideja bunta je vrlo frljićevska i vrlo važna i u ovoj predstavi. Između ostalog, Medeja pokreće odlučno horsko pevanje „Internacionale“, himne neophodnosti društvenih promena, kao i neuništive volje za izgradnjom novog, pravednijeg sveta.

Ana Tasić

Tekst je objavljen u Politici, 17.7.2018.

Razbijanje pozorišnih iluzija

“Barski ljetopis” je otvorio sezonu letnjih festivala u regionu, a trajaće do 12. avgusta. Njegov pozorišni program je izuzetno vredan. Biće prikazane predstave umetnički najznačajnijih reditelja iz okruženja, Arpada Šilinga, Andraša Urbana, Dina Mustafića, Selme Spahić, Kokana Mladenovića. Na festivalu će 23. jula biti izvedena i jedna pozorišna premijera, koprodukcija “Barskog ljetopisa” i Gradskog pozorišta iz Podgorice, “O miševima i ljudima” Džona Stajnbeka, u režiji Dina Mustafića.

Bar- Pozorišni program 31. Barskog ljetopisa počeo je žestoko, predstavom “Šest likova traži autora”, prema drami Luiđija Pirandela, u adaptaciji i režiji Olivera Frljića, a u izvođenju satiričkog pozorišta “Kerempuh” iz Zagreba. Odmah treba reći da je spoj Frljića i Pirandela izuzetno prirodan, u pogledu zajedničke naklonosti prema rastakanju teatarskih mehanizama, neprestanog kidanja iluzija, kao i posledične problematizacije odnosa između glumca i lika, pozorišta i stvarnosti, laži i istina. Ova pitanja su ključno prisutna u ukupnom Frljićevom opusu, od predstave “Turbofolk“, preko “Kukavičluka”, do produkcija “Mrzim istinu” i “Drugi egzil”.

U poslednjoj zagrebačkoj produkciji, Frljić se u prvom planu, bespoštedno, u svom razornom maniru, vulkanski, iz dubine utrobe, obračunava sa hrvatskom desnicom, kao i sa globalno narastajućim fašizmom. Predstava počinje dokumentarističkim prizorima iz savremene hrvatske stvarnosti. Na sceni posmatramo oživljene slike svadbe Velimira Bujanca Buje, televizijskog voditelja koji okuplja aktere političke desnice. Pod svinjskim maskama, glumci između ostalih predstavljaju pevača Marka Perkovića Tompsona, poznatog po propagiranju ustaštva, kao i Zlatka Hasanbegovića, istoričara, političara i bivšeg hrvatskog ministra kulture, takođe znanog po promovisanju ideja radikalne desnice. Svinjske njuške asociraju na Orvelovu “Životinjsku farmu”, i u vezi sa time su pogodan metaforički izraz društvenih izopačenosti. Takođe su i vrlo konkretan odraz “hrvatskih političkih svinjarija”, po rečima Olivera Frljića, objavljenim u hrvatskim medijima.

Foto Barski ljetopis

Ove svinje, između ostalog, šmrču kokain kao da je pričest, praćeni zaglušujućim tonovima odbojnog turbo-folka. Kroz njihovo jezivo, razulareno ponašanje nas vodi narator (Borko Perić) idiličnog, blaženog tona, sa jasnim ironičnim značenjem. Tu horor orgiju u totalu nadgleda lik reditelja (Jerko Marčić) koji iz publike žustro dobacuje, ispravlja, menja, vodi igru glumaca, postavljajući tako na početku izazovne okvire situacije “pozorišta u pozorištu”. Kasnije će se drugi glumci pobuniti zbog toga što igraju u predstavi koja “vređa Hrvatsku”, što je tipično frljićevski, autoironičan obračun sa tumačenjem njegovog rada. Takva postavka “pozorišta u pozorištu” koja u ovom slučaju izranja iz Pirandelovog komada, plodno je tlo razvijanja diskusije o društvenom značaju pozorišta. Ona se u predstavi često otvara, na primer kada reditelj kaže likovima koji traže autora da je publika došla u teatar da se smeje i zabavi, a ne da gleda njihove bolne drame. Posmatrano u celini scenskih dešavanja, građenja kritičkog odnosa prema globalnom širenju fašizma (u predstavi čujemo i sablasne delove Musolinijevih političkih govora sa mitinga), živ odnos prema publici je naročito važan, jer izoštrava njeno kritičko posmatranje.

I naredna produkcija u takmičarskom programu ovogodišnjeg „Barskog ljetopisa“, „Sin“, Zetskog doma sa Cetinja, ključno je izgrađena na neprestanom rastakanju teatarskih mehanizama. Izvedena u neodoljivim prostorima Starog Bara, predstava je počela ispred glavne scene, u dvorištu, u neformalnim okolnostima, ćaskanja glumaca Srđana Grahovca, Marije Đurić i Omara Bajramspahića, sa nama gledaocima. Grahovac nas, između ostalog, pita šta očekujemo od pozorišta, naročito tokom ovih meseci, na letnjim festivalima. Da li je njegov zadatak da nas nasmeje, zabavi i opusti? Ili su prihvatljive i druge, „teže“ teme, poput raskopavanja problematike ratnih zločina, u ovoj predstavi? Tako je na početku uspostavljena otvorena struktura i deziluzionizam igre. To će se postojano potvrđivati i razvijati, kroz menjanje tokova radnje, upade suflera koji prekida nastupe glumaca itd.

Foto Barski ljetopis

Nastala prema savremenom crnogorskom tekstu Mirjane Medojević, u režiji Mirka Radonjića, predstava „Sin“ istražuje živote na prostoru bivše Jugoslavije, uzroke i posledice ratova devedesetih godina, kao i odgovornost za počinjene zločine. Imajući ovo u vidu, na početku izgrađen aktivan odnos prema gledaocima je naročito važan, što je slučaj i sa Frljićevom predstavom. To u celini podstiče kritičke misli publike, o post-jugoslovenskim društvima i identitetima, ali i o pozorištu kao njihovom (samosvesnijem) odrazu.

Ana Tasić

Tekst je objavljen u Politici, 7. jula 2018. godine