Month: September 2020

Da li je čovek i dalje čovek?

Prolog 54. Bitefa: “Dolina jeze”, koncept, tekst i režija Štefan Kegi, produkcija Minhen Kameršpile i Rimini Protokol, Nemačka i “Biti Arijela F.”, Kompani Simon Sen, Švajcarska

Nemačka produkcija “Dolina jeze” Štefana Kegija pripada žanru predavanja-performansa, scenskom delu bez razvijenijih elemenata pozorišnog jezika i teatralizacije, konceptualnoj igri čija je suština postojanja polazna ideja, odnosno značenja koja ona proizvodi. A ona su ovde svakako provokativna, zastrašujuće podsticajna u pogledu razvijanja pitanja o granicama, ili bezgraničnosti, novih tehnologija i veštačke inteligencije. Jedini izvođač na sceni je humanoidni robot, kopija stvarne osobe, pisca Tomasa Melea. Kroz mehaničko telo, on govori o njegovom bipolarnom poremećaju, maničnoj depresiji, drastičnim promenama raspoloženja, strahovima od gubitka kontrole. Na praznoj sceni, ovaj robot, uznemirujuće nalik stvarnom čoveku, sve vreme sedi u fotelji. Pored njega je video-bim koji projektuje fragmente iz života njegovog “originala”, Melea, od njegovog detinjstva, do procesa nastajanja robota. Jedno od najinspirativnijih pitanja koje ovaj performans postavlja je pitanje gubitka ljudskosti u sve napadnije prisutnim tehnološkim procesima. Da li čovek i dalje ostaje čovek, nakon spoja sa tehnološkim produžecima?

Foto Jelena Janković / Bitef

Druga produkcija, izvedena u okviru ovogodišnjeg Bitefovog prologa, je švajcarsko delo “Biti Arijela F.”, autora Simona Sena, koje se formalno i tematski nadovezuje na prethodno, ali je različito utoliko što je izvođač stvaran čovek, od krvi i mesa. Tema Senovog predavanja-performansa su njegova složena iskustva susreta sa virtuelnom kopijom tela žene, Arijele, koju on, uz pomoć novih tehnologija, virtuelno ugrađuje u sebe. Ovaj proces menjanja Senovog tela doveo ga je do neočekivanih suočavanja sa promenama identiteta, sa psihološkim i pravnim posledicama. O tome saznajemo od njega na sceni, kao i o preovlađujućem oduševljenju iskustvom postajanja svoje ženske verzije. Naročiti Senov zanos izaziva saznanje o beskonačnim mogućnostima u virtuelnom svetu, koje, po njemu, brišu granice između stvarnog i virtuelnog.

Foto Jelena Janković / Bitef

Pored Simona, na pozornici se nalaze dva video-bima, kao i sprave koje omogućavaju virtuelnu hibridizaciju njegovog tela, što publika posmatra na jednom ekranu. Na drugom se emituju dokumentaristički snimci drugih slučajeva korišćenja digitalnih kopija ljudi, kao i ranije snimljeni intervju sa realnom Arijelom, koja otkriva osećanja povodom prodavanja kopije svog tela na internet, za sedamdeset funti. Pri kraju predstave, Simon preko video-poziva stupa u direktan kontakt sa Arijelom, sa kojom publika može da komunicira. Gledaoci su joj postavljali pitanja o razlozima prodavanja virtuelne kopije njenog tela, a naročitu živost i humor u taj deo scenske igre je donela Ivana Vujić. Ona je ubeđivala Arijelu da je od te prodaje trebalo da napravi mnogo unosniji biznis, praveći sopstveni šou koji je izazvao najživlje reakcije publike tokom ovog performansa, u kojem gledaoci postaju sekundarni izvođači.

Suštinski, u centru pažnje su ovde telo i telesnost, te se može reći da je ovo predavanje-performans o bodi-artu, jednoj od mnogobrojnih grana veoma razgranatog stabla savremenih izvođačkih umetnosti. U bodi-artu je telo subjekt i objekt igre, ono je označujuće i označeno, i kako je rekao filozof Helmut Plesner, umetnik u tom slučaju proizvodi svoje delo “u materijalu vlastite egzistencije”.

Senova, kao i Kegijeva predstava, nadovezuju se na radove eksperimentalnih umetnika, Stelarka ili Orlan, koji su smatrali da ljudsko telo, organsko telo, nije više odgovarajuće, da je postalo beskorisno, zbog čega su istraživali mogućnosti tehno-produžetaka njihovih tela. Teoretsku podršku su pronašli u čuvenom “Manifestu kiborga” Done Haravej, koja je pisala da je kiborg simbioza organskog i mehaničkog, tvorevina društvene realnosti i fikcije: “Svi smo mi postali priviđenja: isfabrikovani hibridi mašine i organizma. Ukratko, postali smo kiborzi. Kiborg je naša ontologija.”

A u hodanju po ovim tankim, graničnim linijama između stvarnog i virtuelnog, organskog i mehaničkog, koje određuje svetove svih nas, treba biti oprezan i spretan, poput akrobata. Ne pustiti da čovek nestane u zanosu novim mogućnostima.

Ana Tasić

Tekst je objavljen u Politici 22. septembra 2020. godine

 

Otključavanje (bračnih) kaveza

“Dabogda te majka rodila”, prema romanu Vedrane Rudan, dramatizacija i režija Tatjana Mandić Rigonat, Atelje 212

Postavljajući izuzetan, višeslojan, tragičan i lucidno komičan u isto vreme, roman “Dabogda te majka rodila” Vedrane Rudan na scenu Ateljea 212, autorka dramatizacije i rediteljka Tatjana Mandić Rigonat uspešno prenosi njegove vrednosti (dramaturg Dimitrije Kokanov). U centru pažnje predstave je složen odnos između Majke i Ćerke, istorija njihove netrpeljivosti, ali i neobične brige i ljubavi, kao i tema incesta i nasilja u porodici. Naročito nadahnuto je prikazan specifičan, naglašeno ironičan odraz savremenog života, u epizodama koje se odvijaju u prodavnici anđela. U odnosu na roman je izostavljeno bavljenje odnosom između Ćerke i njenog muža i ćerke, koji su u romanu bitno prisutni, a unose neku vrstu ravnoteže u celokupnu sliku o muškarcima, jer je muž protagonistkinje u romanu upadljivo blag i brižan. Sa isključivanjem tog lika, u predstavi je ostao samo jedan muškarac, Otac (Feđa Stojanović), silovatelj, što tumačimo kao način da se pojača i izoštri problem rodne neravnopravnosti i stradanja žena. A izbor da likovi dramatizacije romana nemaju lična, već tipska imena, shvatamo kao znak njihovog podizanja na viši, metaforički nivo. Oni, dakle, nisu samo pojedinci, već i simboli stalne, ponavljajuće patnje.

Foto Boško Dordjević- Atelje 212

Scensko čitanje dramatizacije romana je izvođački vrlo vredno, ubedljivo, razigrano komično i bolno tragično. Pozornica je prošarana neonskim svetlima i brojnim kičastim anđelima koji vise sa tavanice, ili su pričvršćeni na paravanima na desnoj strani (scenografija Vesna Popović). Tako se i vizuelno predstavlja kič savremenog života, ironično se razobličava komercijalizacija religijskih osećanja, kao primer opšte društvene komercijalizacije i banalizacije. Tu liniju stilizovanog, ironijom obojenog dizajna, prati i izgled kostima, precizno i maštovito utvrđenog (Stefan Savković). U predstavu je uveden lik Anđela (Jovana Stojiljković), stalno prisutne, kao neke metafizičke pojave, utehe ženama koje se bore sa iscrpljujućim izazovima života. Ona povremeno uzima ulogu naratora, ali je tokom većeg dela radnje njen nemi posmatrač.

Svetlana Bojković psihološki detaljno oblikuje mnogoznačan lik Majke, istovremeno razmažene i sebične manipulantkinje emocijama ćerke, ali i žene koja je ceo život bila skučena u braku sa nasilnikom, pred čijim je zločinima zatvarala oči. Takođe je i krhka, slomljena starica koja ne može da se brine o sebi, zbog čega je Ćerka smešta u veoma skupi dom za stare. Marta Bereš je izuzetna kao Ćerka, takođe složenih, opipljivih emocija, određenih traumama tokom odrastanja. Izdvajamo i poseban uspeh ove predane glumice iz Subotice koju smo najviše gledali u predstavama na mađarskom jeziku, u potpunom savladavanju srpskog jezika (scenski govor Liljana Mrkić Popović).

Osnovu radnje, predstavljanje odnosa između Majke i Ćerke, definisanog snažnom, tragičnom dramatikom, komički opuštaju izuzetno efektne epizode koje nose parodični likovi žena, kupaca anđela u Ćerkinoj prodavnici anđela. Branka Šelić igra Glaukom, čija pojava zasmejava prvo njenim stilom, naglašeno roze buketom cveća u ruci, a zatim i pričom o nesrećnom braku, teatralno ispričanom. Sofija Juričanin stvara lik Želje, veoma živo prikazujući histeričnu, bogatu ženu čiji je muž seksualno nezasit, zbog čega traži pomoć anđela. Ne prestaje da puši, telom i mimikom sugestivno uobličavajući bračne napetosti. Dara Džokić je uverljiva kao Depresija, treća žena koja kupovinom anđela želi da se oslobodi iz okova frustrirajućeg braka. Isidora Minić je Glavna, medicinska sestra ili upraviteljica doma gde je Majka smeštena, plastična i pragmatična, odsečenih emocija, sa jasnom porukom o prioritetnosti biznisa koji vodi hladne glave. Ljiljana Stjepanović je Majčina živahnija cimerka u domu, a Dragana Đukić samouverena Rođena, čvršća i stabilnija sestra Ćerke.

U predstavi se koriste video materijali koji se projektuju u velikom ramu u pozadini (video Jelena Tvrdišić, Vesna Popović). Oni imaju različite funkcije, od estetske nadgradnje, kada se prikazuju stilski intrigantne slike, do pojačavanja osećanja traume, kada se emituju slike Oca, samo njegove preteće oči u krupnom planu, dok Majka otkriva ožiljke iz mladosti. Uključeni su i songovi, razgaljujući interludiji, u izvođenju hora starica Felićita, pesme koje nostalgično sabiraju utiske o životu, ljubavima i iluzijama (kompozitorka Irena Popović).

Na sceni je u kavezu sve vreme prisutan živi beli Zeka, o kome Ćerka brine umesto Majke. Na početku predstave je sam na proscenijumu, ispred spuštene zavese, simbolički okovan. Na kraju, sa Majčinim odlaskom u neki drugi svet, Anđeo ga izvlači iz kaveza, nežno i zaštitnički ga mazeći u svojim nedrima. Oslobođenog Zeku shvatamo takođe simbolički, kao srećan kraj bitke za slobodu, potrebne svim okovanim ženama iz predstave, ali i života.

Ana Tasić

Kritika je objavljena u Politici, 15. septembra 2020. godine

Manje je više

“Vasa Železnova i drugi”, prema tekstovima Maksima Gorkog, adaptacija i režija  Zlatko Sviben, Narodno pozorište u Beogradu

“Vasa Železnova” Maksima Gorkog je naturalistička tragedija, hronika bogate trgovačke porodice u raspadanju, čija je protagonistkinja tokom života morala da se nosi sa nasiljem, alkoholizmom i seksualnim razvratima supruga. Umesto da se protiv toga bori, ona od sveta krije sumornu istinu o dubinskoj bračnoj truleži, donekle nalik Ibzenovim tragičnim junakinjama. U pozadini njihove porodične drame, odigravaju se društvene promene, rušenje jednog poretka i uspostavljanje drugog, što takođe utiče na sudbinu aktera, kako kaže Prohor: “Ako si bogat, kriv si, sada je takva moda.”

U novom postavljanju ovog komada na scenu Narodnog pozorišta u Beogradu, reditelj Zlatko Sviben za osnovu uzima njegovu drugu verziju (1935), ali uvodi i delove prve (1910), kao i romana “Delo Artamonovih” i “Foma Gordejev”, ali i “Pesme o sokolu” (dramatizacija i adaptacija Zlatko Sviben, dramaturg Slavenka Milovanović). Uključivanje romana “Delo Artamonovih”, kao prologa predstave, idejno jeste negde opravdano, utoliko što objašnjava istoriju porodice, društveni i materijalni rast Vasinog dede Ilje Artamonova (Gojko Baletić). Ipak, u celini nije dramaturški delotvorno, jer opterećuje već dovoljno složenu radnju osnovne drame. Njihova porodična istorija je mogla da se provuče na efektniji način, naročito imajući u vidu scensku realizaciju tog prologa. On se odvija u dubini scene, iza prozirnih zavesa na kojima se projektuju različiti video-materijali. Ovaj postupak fizičkog udaljavanja likova, prošlosti, takođe je značenjski opravdan, ali je njegova dramska snaga oslabljena, baš zbog prostorne udaljenosti koja traje duže vreme. Sa početkom izvođenja glavne drame, igra se pomera napred, donoseći potrebnu scensku izražajnost, koja izoštrava nedostatak snage prethodnog segmenta, odnosno potvrđuje tezu o njegovoj suvišnosti.

U scenskom čitanju “Vase Železnove”, najvredniji su prizori iz porodičnog života, odnos između pragmatične i olovno čvrste Vase (Ljiljana Blagojević), i neprihvatljivo varljivog muža Sergeja Železnova (Petar Božović), kao i čehovljevske scene iz svakodnevnice. Radnja je natopljena čemerom koji se pokušava ublažiti alkoholizmom, što dramski naročito upečatljivo iznosi Sonja Kolačarić, u ulozi Natalije, Vasine starije ćerke. Svedenih, a izražajnih emocija, ona snažno prikazuje tragičnost beznadežno utkanu u meso ove porodice. U jednoj od sugestivnijih scena, Natalija neumoljivo, čvrsto kaže da ne želi da rađa decu, kako ne bi nastavljala nit nesreća, otkrivajući suštinu njenog beznađa. Suzana Lukić, kao mlađa Vasina ćerka Ljudmila, još uvek ima tragova života u sebi, kao i njihov ujak Prohor Hrapov (Nebojša Kundačina), vickasti zabavljač i zavodnik, oslobođen bračnih okova, i u stalnoj jurnjavi za suknjama, između ostalih služavke Lize (Bojana Bambić). Ivan Đorđević takođe je ubedljiv u predstavljanju Vasinog sina Pavela, šepavog i nakaznog, slikoviti odraz nagomilanih nakaznosti u porodici.

Foto dokumentacija Narodnog pozorišta u Beogradu

Režija Zlatka Svibena je istovremeno epska i poetska, ambiciozna, vizuelno zavodljiva i delotvorno multimedijalna (kompozitori Ana Krstajić i Jana Rančić, scenograf Miodrag Tabački, kostimograf Katarina Grčić). Tokom cele predstave se projektuju različiti video-materijali, od crno-belih, dokumentarno-istorijskih, do asocijativno-poetskih (autor video materijala Svetlana Volic). Oni grade formalnu raskoš koja pleni, dodajući i simbolički smisao, naročito važan u istaknutim dramskim momentima, poput scene Sergejeve smrti, kada Ljudmila izgovara reči “Pesme o sokolu”. Ovi novi poetski delovi imaju opravdano mesto u predstavi, jer šire prostor značenja. Pored multimedijalne scenografije, ostvareni su i uz dodatak plesnih prizora (koreograf Sonja Vukićević).

U konačnom sumiranju umetničkih dometa Svibenove predstave sa nespornim vrednostima, vraćamo se na njen najkrupniji problem, neobuzdane dramaturgije koja zagušuje značenja polazne drame. Gorki je, opisujući to nagomilano zlo u domu Železnovih, postavio suštinska, filozofska pitanja o ljudskom postojanju, o prirodi sreće i nesreće, između ostalih. Ona ovde nisu dovoljno istaknuta, zbog pretrpanosti scenske radnje suvišnim likovima i događajima. Ideja da je manje više, koju je popularizovao Ludvig Mis van der Roe, nameće se u ovom trenutku kao čista istina.

Ana Tasić

Kritika je objavljena u Politici 14. septembra 2020.

Nepodnošljiva lakoća laganja

“Urednik”, prema dramskom tekstu Sare Radojković, režija i koncept Vojkan Arsić, Reflektor teatar, izvođenje u Dorćol Placu

Radnja savremenog komada “Urednik” Sare Radojković odvija se u okvirima televizijskog kanala “Fomat”, i prati burna dešavanja oko nastajanja informativnog programa. Osnovnu dramu gradi pokušaj urednice emisije “Sagledavanje” Vere Katić da polomi sistem zasnovan na lažima, (auto)cenzuri, ali i strahu zaposlenih od posledica istraživačkog i slobodnog novinarstva. Verin čin odbijanja poslušnosti razmotava klupko pretnji, spinovanja, pokrivanja istine, razotkrivajući pri tome modele funkcionisanja vlasti. Naročito bogatstvo teksta grade živi, uverljivi likovi novinara, različitih stavova i opredeljenja, koji utvrđuju složenost pogleda na svet, odnosno višeslojne vrednosti dramskog tkanja. Od Mirke, umorne od revolucija i zaglavljene u kreditima koji guše mogućnost pobune, preko Crnog, novinara Crne hronike, sa tvrdokornim političkim stavovima, do Slavke, urednice informativnog programa, pragmatične karijeristkinje koja neumoljivo prati onu makijavelističku ideju da cilj opravdava sredstva.

U postavljanju ovog izazovnog komada na scenu, reditelj Vojkan Arsić bira odgovarajuću multimedijalnu formu i bazično realistički način igre, koji su mladi glumci i glumice vešto i nadahnuto izneli (Vladan Slavković, Tanja Petrović, Jelena Rakočević, Darko Ivić, Miloš Lazarov, Mirjana Zeljković, Marko Panajotović, Maja Šuša). Radnja se dešava oko redakcijskog stola, za kojim sve vreme sedi Direktor televizije koji, poput Orvelovog Velikog brata, sve posmatra, nadgleda iz tame, pušeći i prateći svaki korak zaposlenih, konkretno i simbolički označavajući njihova batrganja na polju neslobode. Gledaoci okružuju prostor igre sa tri strane, podsećajući na publiku dovedenu na snimanje televizijske emisije, pri čemu je ovde ta emisija zapravo pozorište koje raskrinkava samu srž medijske produkcije.

Foto Jakov Simović

Kada se na sceni snimaju emisije u studiju, na velikim ekranima u pozadini paralelno pratimo izlaznu sliku koja se uživo snima sa par kamera. A tokom priprema emisija, zvaničnih redakcijskih sastanaka i izakulisnih dogovora urednika i novinara, scenska igra se takođe snima, dok su emitovani snimci na ekranima crno-beli, što gradi osobeni dokumentaristički smisao. Tumačimo ga kao simboličku oznaku da sve negde ostaje zabeleženo. Sve odluke, svi izbori koje pravimo, sva dela koja činimo, ostavljaju traga, ništa nije bez posledica. A značenje tih snimaka na kraju predstave dobija naročito izražajnu snagu, kada akteri postavljaju pitanje delovanja svih nas u publici, dok kamere hvataju i izraze naših lica.

U realistički vođenu radnju su uvedeni songovi, estetizovani video-muzički komentari (autorska muzika Ivan Mirković Bambi, video radovi Sara Marković Sara). Oni se plasiraju u obliku stilizovanih spotova za pesme čiji su stihovi snoliki pop odrazi tema kojima se predstava bavi, nepodnošljive lakoće laganja, sa jedne, i grčevitih pokušaja odbrane istine, sa druge strane. Video koji prati ove hipnotičke pesme prikazuje emotivno potrošenu ženu, u stilizovanom prostoru crvenih svetala, okruženu ljudima koji je čerupaju u koregrafiji borbe za život i slobodu. Ovi video-muzički interludiji su važni jer prekidaju realističku nit igre, unose momente tehno-brehtovskog otuđenja, predah za razmatranje značenja glavnog toka radnje.

Predstava “Urednik” je žestoko savremen, prodoran krik protiv gubljenja sloboda i življenja u lancima laži. Pri tome se osvešćuje i pitanje preživljavanja umetnika tokom pandemije, kao i naš večiti problem odlaska ljudi iz zemlje, ljudi kojima je dosta sveprisutnih nepravdi, neprekidnog toka masakriranja vrednosti, proglašavanja zla dobrim i nametanja bahatosti kao poželjnog oblika ponašanja. Pozorište je ovde tako savest društva, prostor podsećanja na mogućnost vrline, prilično izubijane i izmrcvarene u našem vremenu, ali i već spremne za sledeću etapu borbe, jer ožiljci i modrice stvaraju sve neprobojniju zaštitu.

Ana Tasić

Tekst je objavljen u Politici 10. septembra 2020. godine