Month: June 2019

Ogledala metastaze Tenesi Vilijamsa

“Mačka na usijanom limenom krovu”, prema drami Tenesi Vilijamsa, režija Nataša Poplavska, Beogradsko dramsko pozorište

Polazeći od jednog od najboljih dela u istoriji američke drame, “Mačke na usijanom limenom krovu” Tenesi Vilijamsa, psihološko-socijalnog komada koji duboko raseca porodične i društvene truleže, rediteljka Nataša Poplavska gradi stilski neujednačenu predstavu. Njeno scensko čitanje u celini je donekle delotvorno zbog zaista izuzetnih vrednosti drame, kao i osnovne poetske postavke. Ona elegično razgrće nanizane porodične krševe u domu Velikog tate Polita, uz pratnju odgovarajuće nežne, klavirske muzike (pijanistkinja Nevena Pejčić). Sa druge strane, predstavu istovremeno karakteriše kvalitativno i stilski neujednačena igra glumaca, kao i povremeno uključivanje neodgovarajućih rešenja, koji kvare dramski i poetski ugođaj.

Foto BDP

Scena stilizovano označava nesrećni dom Velikog tate Polita (Slobodan Ćustić), na dan njegovog rođendana (scena i dizajn Emil Petro). Na pozornici je postavljeno nekoliko kliznih zastora koji su donekle smisleni jer omogućavaju da se iza njih posmatraju paralelni prizori, u drugom planu, obavijeni snolikim osećajem, zbog prozirne zavese koja ih odvaja od naših pogleda (kostimograf Inna Jadranski, koreograf Maja Mitić). Ipak, ne možemo se oteti istovremenom utisku o kabastosti konstrukcije tih zastora. Oni na vizuelnom planu štrče svojom nezgrapnošću, ne uklapaju se fino u ostatak stilizovanog dizajna i zato nažalost narušavaju suptilnost prizora koji izazivaju zavese. Drugim rečima, zavese je bilo moguće drugačije postaviti i izbeći nezgrapnost konstrukcije zastora.

Marina Ćosić u ulozi Margaret ne donosi potrebnu psihološku dubinu u oblikovanju lika emotivno i seksualno osujećene žene. Njena igra je često usiljena, nedovoljno ubedljiva, naročito u intimnijim scenama, kada izražava bračnu usamljenost i odbačenost. Stefan Radonjić u ulozi njenog muža Brika je nešto spretniji i ubedljiviji, korektno uspeva da izrazi njegovu neprestanu nervozu, cinizam, kao i alkoholičarsku depresiju. Danica Maksimović je naročito izražajna kao Mama Polit, samouverena i odlučna, ali i ranjiva. Kada se ona pojavi na sceni, igra se vidljivo podigne na viši stepen energičnosti i uverljivosti. Svedeno i tačno igraju i Milorad Damjanović, u ulozi njenog staloženijeg drugog sina Gupera, Brikovog brata, kao i Milan Čučilović, u ulozi doktora Boa. Slobodan Ćustić takođe korektno predstavlja Tatu Polita, ali mu i fali opipljivije snage, pa i teže zlokobnosti koju bi jedan ovakav pater familijas trebalo da nosi. Milica Milša u ulozi Guperove žene Me je mogla da bude slojevitija u izrazu, u pregrubim crtama je prikazana njena površnost, samodovoljnost, malicioznost.

Izvan osnovne poetske postavke, određene finim scenografskim minimalizmom (izuzev pomenutih zastora) i zavodljivom klavirskom muzikom, u predstavu su neodgovarajuće uvedene video projekcije. Na primer, u trenucima naglašene dramske napetosti, na video bimu se projektuju animirani prizori grmljavine. Oni zaista nisu prirodan pratilac poetskog sklopa igre i psihološko-socijalnog realizma ove izvrsne drame. Stilski se nikako ne uklapaju u celinu, pri čemu je udaljavaju od mogućih poetskih i metaforičkih značenja.

Teoretičar američke drame Kristofer Bigzbi pisao je da je najveća snaga ovog komada vešt spoj psiholoških, društvenih i metafizičkih značenja, u realističkoj postavci iz koje probijaju simbolička značenja. U tom smislu, jedan od važnijih rediteljskih zadataka jeste pronalazak istančanih načina izražavanja te „prisutne neprisutnosti“, nenametljive metafizičnosti drame. A ona se ne gradi grubim, masnim potezima. Potrebno je pronaći finije oblike prodiranja u onostrano, u višeznačan i gusto simboličan Vilijamsov svet, odraz njegovih romantičarskih fascinacija ekstremnim situacijama, bolestima, smrti i depresijom, metaforama društva u metastazi.

Ana Tasić

Kritika je objavljena u Politici 30.6.2019. godine

 

Lutanja političkog pozorišta

64.Sterijino pozorje: „Neustrašive – kao i sve slobodne devojke“, Tanja Šljivar / Salome Dastmalhi, Dojčes teatar, Berlin i „Karolina Nojber“, Nebojša Romčević / Kokan Mladenović, Narodno pozorište Republike Srpske, Banja Luka

Dramski tekst Tanje Šljivar „Neustrašive – kao i sve slobodne devojke“ poetska je drama fragmentarne strukture, inspirisana stvarnim događajima koji su se odigrali u Bosni i Hercegovini 2014. godine, kada se sedam trinaestogodišnjakinja sa petodnevnog školskog izleta vratilo u drugom stanju. Ovaj događaj je izuzetno scenski potentan i svakako je vrlo inspirativno polazište za građenje drame, posebno važne u pogledu problematizacije seksualnog vaspitanja tinejdžera. Komad prati put sedam trinaestogodišnjakinja, od otkrivanja trudnoće do abortusa. Naročito je vredan zbog utkanih poetskih karakteristika, kao i autentičnosti odraza naivnosti i izgubljenosti današnjih tinejdžera, u okolnostima pritisaka selebriti kulture i društvenih mreža. S druge strane, drami fali opipljivije kontekstualizacije, tumačenja situacije, koje bi obogatilo njena značenja, dodalo nove slojeve razumevanja našeg sveta.

Foto Sterijino pozorje

U postavljanju ovog komada na scenu za mlade, Dojčes teatra u Berlinu, rediteljka Salome Dastmalhi junakinje smešta na pozornicu koja je čisto, elegantno i minimalistički dizajnirana (scenografija i kostim Paula Velman). Radnja se dešava u prostoriji bele boje koja sugeriše nevinost, a na čije će zidove tinejdžerke postepeno ispisivati svoje misli i komentare o probuđenoj ljubavi i seksualnosti. Sa time se ta bela, prazna soba, postepeno simbolički puni iskustvom sazrevanja, suočavanja sa realnošću. Ovih sedam devojčica predstavljaju i glumice i glumci, što shvatamo kao znak brisanja rodnih podela, ali i ukidanja ograničenja na žensku odgovornost, jer su muškarci neizbežni deo njihovih života. Svi su obučeni isto, uniformisano, u narandžasta odela koja liče na zatvorenička, što tumačimo kao znak njihove suštinske zatvorenosti, stešnjenosti u različitim neslobodama. Scensku igru karakteriše kolektivnost, izvođači često deluju kao hor, iz kojeg se izdvajaju individualni glasovi. Njihova gluma je više plakatska, nego što je reljefno proživljena, što stvara utiske o naivnosti i nevinosti, svakako važnih u razumevanju ove drame. S druge strane, takva gluma ne daje mogućnost za razvijanje drugih, dubljih značenja (treba napomenuti da ovi mladi glumci nisu profesionalci). Takva igra je nažalost u skladu sa režijom koja nije dovoljno razvijena, naročito ne u pogledu prenosa poetskih značenja, iz teksta drame na scenu. Predstava je zato u celini ostala poetski nedorečena, najveći kvaliteti drame nisu odgovarajuće transponovani, zbog čega je ona u celini bledih umetničkih kvaliteta. Uprkos nedovoljnoj uspešnosti, ističemo da je nesporno dragoceno to što smo predstavu videli na Sterijinom pozorju, jer je važno da pratimo rad domaćih autora u inostranstvu. A kada je reč o dramama Tanje Šljivar u kontekstu ovogodišnje festivalske selekcije, smatramo da je predstava “Režim ljubavi” Ateljea 212 apsolutno zaslužila da se nađe u glavnom programu, jer je u celini svakako umetnički uspešnija od ove nemačke produkcije.

Polazeći od drame “Karolina Nojber” Nebojše Romčevića, reditelj Kokan Mladenović na sceni Narodnog pozorišta Republike Srpske gradi predstavu fragmentarne, postdramske, brehtovske strukture. Scenski tekst čini splet scena iz Romčevićeve drame, koje pripovedaju život, rad, lične i profesionalne borbe nemačke glumice Karoline Nojber iz osamnaestog veka, i savremenih prizora u kojima se ogledaju današnja značenja Karolinine borbe za pozorište očišćeno od vulgarnosti i populizma. Ovi savremeni prizori u predstavi su dokumentaristički utemeljeni, a donose agresivno jak kritički odraz posrnulih kulturnih politika na ovim prostorima, nedovoljne sistemske brige za razvoj umetničkog pozorišta. U tim scenama, glumci banjalučkog pozorišta nastupaju sa svojim imenima i prezimenima, vrlo posvećeno i energično, direktno se obraćajući publici, pod upaljenim svetlima. Prozivaju nas i čine odgovornima za sveukupne društvene poraze.

Foto Sterijino pozorje

Stil igre je ogoljen, nedvosmisleno grub, sa jasnom namerom izražavanja preeksplicitnog protesta protiv sveprisutne erozije vrednosti u brojnim sferama života. U društveno-političkom smislu razumemo i donekle pravdamo ovu vrstu teatra, jer je rezultat goruće potrebe autora da izraze otpor. Sa druge strane, njegov problem je nedostatak suptilnosti, postupaka koji bi na gledaoce delovali na drugim, iracionalnijim nivoima svesti, suštinski moćnijima od ovog pamfletskog, “prst u oko” izraza.  Pozorište je i estetski i politički delotvornije onda kada uspe da pronađe finije puteve do spoznaje, promišljenije načine razotkrivanja društvenih nakaznosti. Dodatni problem koji ovde tupi političku oštricu predstave, jeste činjenica repetativnosti ove vrste teatra (ostavljamo mogućnost da je za banjalučku publiku on nov). Od predstave “Turbofolk” Olivera Frljića (2008), mahnito se provalila moda srodnih oblika dokumentarističko-brehtovsko-angažovanog pozorišta, a to je kroz godine dovelo do trošenja njegove političke snage. Banjalučka “Karolina Nojber” je jedna od brojnih varijacija na tu temu, što je dodatno čini suvišnom na ovom Sterijinom pozorju.

Ana Tasić

Kritika je objavljena u Politici 9. juna 2019. godine

Nepotreban pritisak koncepta

Imajući u vidu ukupne umetničke vrednosti predstava nastalih prema domaćoj drami, u ovoj sezoni u našim pozorištima, može se reći da je selekcija Sterijinog pozorja u celini mogla da bude znatno kvalitetnija. Nakon odgledanog celog programa festivala, zaključujemo da je drastično falio „Vrat od stakla“ Biljane Srbljanović koji je obeležio ovu sezonu.

Nedostajao je i „Režim ljubavi“ Tanje Šljivar, pa i „Noćna straža“ Fedora Šilija, dve vredne praizvedbe savremenih srpskih drama. Sterijanska publika je videla praizvedbu drugog komada Tanje Šljivar, „Neustrašive – Kao i sve slobodne devojke“. Ova produkcija iz Nemačke je znatno slabija od „Režima ljubavi“ zbog blede režije i previše naivne igre mladih glumaca.

„Hasanaginica“ i „Mira“ Andraša Urbana kvalitativno su odskočile zbog svežeg istraživačkog pristupa, klasici, kao i tradiciji avangarde. „Kozocid“ Vide Ognjenović je takođe pokazao angažovanu moć pozorišta koje u tradicionalnoj dramskoj formi priča snažnu političku priču. I subotička „Zla žena“ Ive Milošević je donela neobično vredno, apsurdno i izrazito teatralno čitanje Sterijine komedije.

Glavni utisak o ovogodišnjoj selekciji Pozorja je preveliki pritisak koncepta, teme ženske pobune, koja je odredila većinu predstava iz glavnog programa. Koncept je dao prednost predstavama koje su nedovoljno vredne. „Karolina Nojber“ Kokana Mladenovića iz Banja Luke pripada tematskim okvirima ženske pobune, ali je u celini umetnički nemoćna. Donela je ponavljanje Mladenovićeve mnogo puta korišćene šeme ogoljenog političkog pozorišta, u manje veštom obliku. Festival je otvorio „Petrijin venac“ Ateljea 212, dobro repertoarsko delo, ali zaista nedovoljno odgovarajuće za početak festivala, osim u pogledu utvrđivanja njegovog koncepta.

Sterijino pozorje je jasno definisano kao festival najboljih predstava prema domaćim tekstovima, i zaista nema potrebe da se nameće neki drugi koncept.

Ana Tasić

Kulturni dnevnik, RTS 1, 4.jun 2019. godine

Novi putevi naše dramske klasike

64. Sterijino pozorje: „Zla žena“, Jovan Sterija Popović / Iva Milošević, Narodno pozorište Subotica i „Hasanaganica“, Ljubomir Simović / Andraš Urban, Novosadsko pozorište

Polazeći od komedije „Zla žena“ Jovana Sterije Popovića, sigurno ne najinspirativnijeg dela ovog pisca, koji varira motiv ukroćivanja goropadice, iz Šekspirove komedije, rediteljka Iva Milošević gradi predstavu autentične forme i misli. Ona se udaljava od polaznih značenja teksta, kao i Sterijinog razrešenja sa naravoučenijem, dokazujući da je savremeno pozorište samostalna umetnost, svet za sebe, prostor nesputanog istraživanja i traganja za novim strukturama tumačenja klasike. Subotička predstava je visoko estetizovana, i istovremeno scenski vrlo moćna zbog naročite teatralizacije. Glumci na licima imaju debeli sloj šminke, koja pravi osobene maske, ističući tako ideje pretvaranja i igre, pozorišta u svakodnevnom životu, igranja (nametnutih) društvenih uloga. U tome su naglašena apsurdna i groteskna značenja, toliko da početak predstave, prizori iz bračnog života Sultane (Milica Sužnjević) i Grafa Trifića (Milan Vejnović), neodoljivo podsećaju na scene iz Joneskove „Ćelave pevačice“. Takođe, osobeni i istovremeno superiorni način glumačke igre, mehanizacija pokreta, statičnost, kao i upečatljiva, osobena odsutnost njihovih bića, gradi jednu ritualnu scensku stvarnost. A posebno važno značenje preobraženja kroz ritual igre, nastaje sa situacijom menjanja uloga između Sultane i služavke Pele (Sanja Moravčić), tokom koje dolazi do transformacije Sultane. Time se, između ostalog, implicitno problematizuje moć pozorišta samog, snaga pretvaranja i postajanja nekog drugog. Kroz igranje uloga dolazi do pogleda sa distance i promene bića.

Foto Sterijino pozorje

„Zla žena“ Ive Milošević je dosledna i zaokružena predstava, čiste hipnotičke forme, koja svojom nesvakidašnjom preciznošću i čvrstinom otvara prostor za metaforička tumačenja. Takvu strukturu gradi posvećena, zahtevna i ubedljiva igra glumaca, karakteristična muzika (kompozitor Vladimir Pejković), scenski pokret (Ista Stepanov) i govor (Dejan Sredojević), kao i upadljiva vizuelnost. Igra počinje za dugačkim stolom, koji se tokom razvoja radnje takođe transformiše (scenografija Marija Kalabić), dok su akteri raskošno obučeni, u epohi, u skladu sa njihovim društvenim položajima (kostimograf Marko Marosiuk). Publika sedi na sceni, blizu izvođača, što je važno napomenuti, u pogledu jačanja doživljaja igre, kao i zaokruživanja njene ritualnosti, kroz koju se istražuju i pitanja malograđanstva, odnosi između polova, gospodara i slugu.

Uspostavljanjem kritičkog odnosa prema nazadnim društvenim običajima, kao i sputavajućem položaju žene u braku, bavi se i predstava „Hasanaginica“ Novosadskog pozorišta, takođe odigrana u glavnom programu 64. Sterijinog pozorja. Nastala prema motivima drame Ljubomira Simovića, „Hasanaginica“ reditelja Andraša Urbana takođe dokazuje otvorenost savremenog pozorišta, njegove raznolike mogućnosti nadgradnje dramske klasike. Ostvarena u prepoznatljivo eksplozivnom Urbanovom stilu, „Hasanaginica“ nosi vatrenu pobunu protiv gušenja slobode u patrijarhalnom društvu. Deset izvođača izuzetne izražajnosti po sceni izliva jasno kanalisani bunt protiv društvene osude ličnih izbora, otpor zbog nemogućnosti žene da se ponaša mimo običaja i očekivanja (dramaturgija Vedrana Božinović).

Foto Sterijino pozorje

Polazeći od Simovićevog tragičnog odraza žrtava patrijarhata i Hasanaginicine nemoći da mu se suprotstavi, ova predstava izbacuje vrisak protiv te nemoći, namećući ideju da drugačiji izbor uvek, ipak, postoji. Nikla na graničnom izvođačkom polju, spoju sirovosti pank-rok koncerta, provokativno duhovitih stend-ap nastupa, dramskog pozorišta i telesno naglašenog performansa, Urbanova „Hasanaginica“ se razračunava i sa savremenim političkim lažima, iluzijama demokratije, korupcijom, nemilosrdno izneverenim obećanjima. Marta Bereš u ulozi Hasanaginice izvanredno predvodi ansambl, otelotvorujući njenu nezadrživu hrabrost i neodustajanje da se bude dosledan sebi. Sa druge strane, u dramskim scenama koje oživljavaju fragmente Simovićevog teksta, Bereš razorno bolno uobličava njenu dubinsku ljudsku smoždenost. Naročito je izražajna scena u kojoj je Pintorović (Arpad Mesaroš) vuče na zemlji poput životinje, marve, mesišta, određujući tako, konkretno i metaforički, njen društveni položaj. Iako Hasanaginica na kraju strada, ne uspevajući da u stvarnosti pocepa granice patrijarhata, njena pobuna kojoj je dodeljen žestoki glas u ovoj predstavi, označava iskru u tami. Ona donosi simbolički trijumf individualizma i slobode, i čvrsto neodustajanje od mogućnosti drugog puta.

Ana Tasić

Kritika je objavljena u Politici 2. juna 2019. godine