Month: May 2022

Zbućkan scenski mozaik

67. Sterijino pozorje: “Mileva”, prema tekstovima Milene Bogavac, Olge Dimitrijević, Tijane Grumić, Vedrane Božinović i Vedrane Klepice, režija Anica Tomić, koprodukcija Fondacija “Novi Sad – Evropska prestonica kulture”, Narodno pozorište Sombor i Sterijino pozorje

Scenski predložak predstave “Mileva” čini pet tekstova autorki iz Srbije, Hrvatske i Bosne i Hercegovine, Milene Bogavac, Olge Dimitrijević, Tijane Grumić, Vedrane Božinović i Vedrane Klepice, koje su na različite načine uobličile činjenice, misli i utiske o životu i radu Mileve Marić Ajnštajn (dramaturškinja Jelena Kovačić). Pojedini tekstovi nose vredne poetsko-filozofske i kritičke refleksije o izazovima tumačenja Milevinog značaja za nauku. Postavljaju se bitna pitanja o odsustvu uvažavanja njenog rada u diskriminišućim okovima patrijarhata, i otvaraju se misli o paradoksalnom, neuhvatljivom odnosu između nauke i umetnosti, upućujući na specifične estetske vrednosti naučnih otkrića. Osnovna ideja teksta, kao celine, izazovna je u pogledu potrebe za demistifikacijom Milevinog života i dela, za depatetizovanim i analitičkim sagledavanjem njene sudbine. Sa druge strane, scenski tekst uključuje i zaista neopravdane, takoreći nasilne savremene motive, na primer, završni monolog silovane učenice škole koja nosi ime Mileve Marić, ispovest koja se može dovesti u širu vezu sa temama predstave, ali ipak još dalje odskače od njenog ostatka, iako ona jeste već prilično heterogena. Problem koji omnibusi redovno imaju, ovde je posebno upadljiv – pojedinačni delovi su isuviše neusaglašeni, naročito u stilsko-formalnom smislu, toliko da je zaista teško da se od njih učini jedno funkcionalno dramsko telo.     

Foto Srđan Doroški

Ovi dramaturški problemi su nažalost postali još vidljiviji u predstavi rediteljke Anice Tomić jer su korišćena različita, nedovoljno promišljena sredstva izražavanja, čija je nemoć pojačana preovlađujuće plakatskim nastupima glumaca (Ana Rudakijević, Olgica Nestorović, Pero Stojančević, Lea Jevtić, Stefan Beronja, Nemanja Bakić, Sofija Mijatović, Biljana Keskenović, Srđan Aleksić, Bogomir Đorđević, Ivana V. Jovanović, Danica Grubački, Milijana Makević Mirkov, Nikola Knežević). Igra na uglavnom pustoj sceni, koja se povremeno ilustrativno puni slikama i fotografijama, često je stilizovana  i hladna, uglavnom bez emocija, ceremonijalna je na površini, bez stvarne, unutrašnje ceremonijalnosti, bez verodostojnosti i prisutnijeg nadahnuća. Nakon uvodnog monologa, čije su izvođenje pratili i tehnički problemi, usledio je dramaturški zahtevniji deo igre, rešen u scenski sklepanom spoju audio snimaka izgovorenih upečatljivih poetskih tekstova, i dijaloških scena koje otkrivaju Milevino okruženje, Alberta i njegove roditelje, i njihov poražavajući odnos prema Milevi. To preplitanje snimljenih tekstova i uživo izgovorenih reči putem mikrofona nije spretno ostvareno, ne postiže se potreban poetski, kao ni dramski smisao, mehanizacija reči u oba slučaja je scenski mlaka, ostavlja gledaoca ravnodušnim.

Žanrovski je naročito neuklopljena kasnija, parodična scena panela, gde učestvuju profesori, aktivisti i umetnici, koji diskutuju o važnosti Milevinog naučnog rada sa Albertom. Ona jeste izazvala komički efekat kod dela publike, budeći ga iz dremeži, ali razlozi za to lakrdijsko predstavljanje naučnog foruma nisu baš razaznatljivi. Dodatnu zbunjenost izazivaju elementi teatra u ovom panelu, odnosno upadi glumice koja putem mikrofona grlato govori o pozorišnim problemima, otkrivajući da je tu reč o situaciji teatra u teatru. Ovi kakofonični prizori zaista štrče u predstavi, stvarajući konačno čvrst utisak da je reč o bućkurišu svega i svačega.

Najefektniji delovi su neverbalne, vizuelno intrigantne, ponavljajuće scene oluje, u kojima Mileva traži svoju mrtvu ćerku Ljubicu. U tim dirljivim slikama je zavodljiva vizuelna poezija koju stvaraju suptilne video projekcije na prozirno platno, u spoju sa promičućim telima glumaca, i takođe opčinjavajućom, eteričnom muzikom (scenografija Igor Vasiljev, video rad Filip Mikić, kompozitor Nenad Kovačić, scenski pokret Igor Koruga). One na pozornici svakako ostavljaju tragove uspešne estetizacije, ali nikako nisu dovoljne da bi predstavu u celini učinile uspešnom.

Ana Tasić

Kritika je objavljena u Politici 31. maja 2022. godine

Rađanje tragedije iz muzike

“Uspavanka za Aleksiju Rajčić”, po tekstu Đorđa Kosića, režija Jug Đorđević, Narodno pozorište u Beogradu, scena “Raša Plaović”

Dramski tekst “Uspavanka za Aleksiju Rajčić” Đorđa Kosića karakterističan je zbog neobične formalno-stilske postavke radnje koja prikazuje sumoran položaj žene u patrijarhalnom društvu. Fragmentarno se pripoveda sudbina Aleksije, na početku zanesene snovima o muškim rukama koje će je grliti, maštarijama koje će biti brutalno razapete stvarnošću, udajom za problematičnog Stamata. Njihovo zajedništvo počinje kriminalnim aktivnostima i njegovim odlaskom u zatvor, pa kasnijim zlostavljanjem, zbog čega ga ona ubija, i sama završava u zatvoru. Ovaj narativ kritički govori i o odsustvu slobode i mogućnosti izbora žena, o palanačkom pogledu na svet koji ženu bez muža tretira kao gubitnicu, dok se bahato i nasilničko ponašanje muškaraca vrednuje kao normalnost. Komad je napisan u stihu i ima izrazite poetske vrednosti, ali i ironično bojenje radnje, običaja i mentaliteta. Donosi začudan spoj tradicije i provokacije, kroz susret elemenata narodne pesme i lascivnih, opscenih reči, što zbog kontrasta izaziva osobeni šok, kao i komički efekat.

Zbog specifičnosti forme i stila, Kosićev tekst je naročiti izazov za scensko tumačenje, u čemu se reditelj Jug Đorđević izuzetno snašao, postavljajući ga kao delikatnu muzičku dramu (dramaturg Tijana Grumić). Radnja je smeštena u zatvoreni rozikasti prostor stilizovanog izgleda, sa funkcionalnim detaljima koji će po potrebi biti izvori izazovnih značenja, ali i scenske dinamike, finih vizuelizacija razvoja radnje (scenograf Andrea Rondović). Elegantno obučena, kao da je junakinja neke glamurozne opere, Vanja Ejdus predstavlja Aleksiju, vešto oblikujući smesu tragičnosti zbog neminovnosti bola trpljenja i pogubne želje za blizinom muškarca, i specifične vedrine, snage pomirenja sa patnjom (kostimograf Velimirka Damjanović). U tom smislu, efektno su rešene scene u kojima saznajemo o doživljenom nasilju – ona se tada uporno drži blagosti i spokoja, što se može shvatiti kao znak  ženske snage.

Foto Marijana Janković-Narodno pozorište

Predstava počinje njenim monologom, ona se publici direktno obraća, predstavlja se kao Vanja Ejdus, brehtovski pokazujući da će igrati lik u drami. To utvrđuje distancu između glumca i lika, namećući aktivniji odnos gledalaca prema radnji koju će posmatrati. Nakon uvodnog monologa, oko nje se grupišu dva hora, Muškaraca i Žena, iz kojih će povremeno istupati individualni glasovi, likovi članova Aleksijine porodice, koji će sa njom razvijati različite odnose (horovođe Iva Milanović, Novak Radulović, hor Sara Ristić, Nevena Milošević, Vera Zečević, Mladen Lukić, Goran Milošević, Danijela Milošević). U tako postavljenoj scenskoj radnji naročito fascinira spoj dramskog i muzičkog, i snaga horskog pevanja koje prodire u unutrašnje, iracionalne prostore gledalaca (kompozitor Nevena Glušica). Precizno su promišljene i kompozicije tela članova hora (koreograf Damjan Kecojević), kao nekakve žive skulpture koje imaju i simbolički smisao (žene rintaju po podu, grebući prljavštinu, dok bradati muškarci iznad odlučuju o njihovim sudbinama).

Scensku radnju određuju suptilna produbljenja dinamike, prostor se postepeno kreće ka haosu prevrnutih kauča i raščupanih jastuka, konkretno i simbolički odražavajući bure u duši protagonistkinje. Oni se efektno izražavaju i putem zvuka, uznemirujućeg lupanja po zidovima i rešetkama. Ovo složeno vizuelno, muzičko i performativno tkanje predstave Juga Đorđevića, podsetilo nas je na dela muzičkih teatara Hajnera Gebelsa i Kristofa Martalera, igranih ranije na Bitefu. Dela koja sredstvima vrhunske estetizacije uspevaju da zađu u naše unutrašnje predele potisnute osećajnosti, u sfere mogućeg pronalaženja (izgubljene) duhovnosti.

Ana Tasić

Kritika je objavljena u Politici, 16. maja 2022. godine

Traganja za utočištem

 27. Međunarodni festival malih scena u Rijeci

Rijeka – Treće večeri Međunarodnog festivala malih scena, na kamernoj sceni obnovljenog scenskog prostora Drama centar Zajc na Delti, na mestu nekadašnjeg industrijskog kompleksa, prvo je odigrano “Disanje” (Playdrama Split i Zagrebačko kazalište mladih). Reč je o delikatnoj istraživačkoj predstavi, nastaloj prema tekstu i u režiji Olje Lozice, čije su protagonistkinje dve sestre u turbulentnim i promenljivim odnosima, od snažne privrženosti i bliskosti, do napetih, razdvajajućih sukoba. Njihova igra vešto istražuje hod na tankoj žici između ljubavi i mržnje, ili sreća i nesreća u porodici, pokazujući da je teško utvrditi tačke njihovog odvajanja. Igra glumica, Petre Kovačić Botić i Petre Svrtan, opčinjavajuća je zbog posvećenosti i iskrenosti, intimnosti koja pleni, kao i zbog precizno isprepletanih izraza, verbalnih, muzičkih, telesnih. Njihove reči su suptilno uronjene u muziku, u ekspresivne gitarske tonove koje uživo izvodi Matko Botić. Govor koegzistira sa muzikom, noseći u sebi i sopstvenu muzikalnost, kroz specifičan ritam i melodiju. “Disanje” je uobličilo jedan živ i kompaktan svet, dirljiv i topao, stvaran zbog iskušenja i padova, svet potpune bliskosti koji je konačno ipak utočište, oaza u džungli svakodnevnice.

Foto Tom Dubravec (“Disanje”)

Moć porodične intimnosti istražila je i naredna predstava prikazana na festivalu, “Hotel Zagorje” (Gradsko dramsko kazalište Gavela), prema romanu Ivane Bodrožić, u režiji Anice Tomić, koja je prošle godine trijumfovala na festivalu Marulićevi dani u Splitu, pandanu našem Sterijinom pozorju. U ogoljenoj, dokumentarističkoj formi, radnja ispisuje traumatična iskustva ratova u Hrvatskoj, u devedesetim godinama prošlog veka, iz vizure desetogodišnje Ivane. Dijana Vidušin je igra pripovedački, sa vidnim otklonom koji se može shvatiti kao vid zaštite od pada u provaliju bola odrastanja bez oca, nestalog u ratu. Priču nosi osam žena, članova Ivanine familije i bliskog okruženja, koje grade teren sigurnosti, zaštite od nasilne stvarnosti, a muškaraca indikativno nema.

Foto Jasenko Rasol (“Hotel Zagorje”)

Autori se na sceni razračunavaju sa potiskivanim, neistresenim pitanjima, tragičnih posledica rata, te mašine iluzija i političkih propagandi. Predstava je karakteristična zbog naglašenog ironičnog odmaka od događaja, neprestanog preplitanja horora stvarnosti i potrebe za begom, za plesom, pesmom i zabavom, ključno integrisanima u tkivo igre. Taj kontrast je važan jer brehtovski podstiče kritičko mišljenje,  sprečavajući pad u neželjenu patetiku, i akcentujući pri tome složena značenja društveno-političke stvarnosti. U predstavi je izražena komunikacija sa gledaocima, ima u njoj, takođe depatetizujućih, elemenata predavanja-performansa, putem kojih nas izvođači edukuju o novijoj i udaljenijoj istoriji ovih prostora. Scenska igra je, dakle, na više planova otvorena, što utvrđuje prostor diskusije, naročito važne, imajući u vidu tematiku predstave i neophodnost suočavanja sa demonima rata, duhovima prošlosti.

Sledeće večeri je riječka publika na sceni Hrvatskog kulturnog doma na Sušaku, mogla da vidi predstavu “Obitelj” Hrvatskog narodnog kazališta iz Splita, prema tekstu savremenog britanskog pisca Denisa Kelija (2009), napisanog u maniru dramaturgije “krvi i sperme”, uronjene u potoke krvi i nasilja. Postavljena u svedeni, realistički prostor porodičnog doma Denija (Goran Marković) i Helen (Ana Marija Veselčić), sa kojima živi Helenin nesnađeni brat Lijam (Stipe Radoja), trilerska radnja prepuna obrta, u prvom planu problematizuje smisao rađanja dece u svetu definisanom žestokim tenzijama, društvenim nasiljem, pretnjom migranata, ksenofobijom. Reditelj Ivan Plazibat priču vodi odgovarajuće žestoko i sirovo, bitno se oslanjajući na prodorne psihološke vrednosti igre glumaca. Ona je scenski obogaćena fizički i muzički izražajnim scenama bračnih intimnosti, ali i konflikata, u takođe ambivalentnoj postavci porodičnog života, te stalne klackalice između udobnosti i netrpeljivosti.

Poslednje dane festivala su obeležile beogradske predstave o kojima smo ranije pisali, “Moj muž” Jovane Tomić i “64” Alise Stojanović, kao i sarajevska “Sećaš li se Doli Bel” Kokana Mladenovića, čineći u celini program idejno vrlo zaokruženim. Kroz detaljne prizore različitih porodica, tih ćelija društva, otvoreni su današnji gorući problemi. Neredi u društvu moraju biti odraz nereda u pojedincu, jer je lično uvek bilo, jeste i ostaće, političko.

Ana Tasić

Tekst je objavljen u Politici 10. maja 2022. godine

Sve nesrećne porodice su nesrećne na svoj način

27. Međunarodni festival malih scena u Rijeci: “U agoniji”, HNK Zagreb, “Enigmatske varijacije”, HNK Rijeka (Italijanska drama) i “Klinac”, Slovensko ljudsko gledališče, Celje

Rijeka – 27. Međunarodni festival malih scena u Rijeci, na sceni Hrvatskog kulturnog doma na Sušaku, uz veliko interesovanje publike, svečano je otvorila predstava “U agoniji” Hrvatskog narodnog pozorišta iz Zagreba. Ovu snažnu, psihološku, porodičnu, društvenu i filozofsku dramu Miroslava Krleže, drugi deo glembajevskog ciklusa, reditelj Ivica Buljan tumači precizno, radeći filigranski sa posvećenim glumcima, i naročito razmaštavajući iracionalna, potisnuta, snolika značenja drame. Likovi su postavljeni u hladan, otuđen, crno-beli, apstraktni prostor, obeležen zenitističkim natpisima koji utvrđuju vreme istorijskih avangardi, vreme iskoraka i revolucija, koje se može shvatiti kao potreba za rastakanjem dekadentnih društvenih normi (scenografija Dalibor Martinis, kostimografija Ana Savić Gecan). U toj zaleđenoj sobi se odvijaju drame neplaćenih dugova, rasklapanja propalih brakova, suočavanja sa izneverenim osećanjima i umrtvljenim strastima. Nina Violić je izražajno uobličila Baronicu Lenbah, čvrstu i čvršću od njenog mlitavog i poročnog supruga Lenbaha (Krešimir Mikić), a Livio Badurina je takođe funkcionalno prikazao doktora Ivana Križoveca kao proračunatog i lažljivog ljigavca.

Foto HNK/Festival malih scena (U agoniji)

Scenska radnja je u Buljanovom čitanju senzualna i izrazito telesna, snaga ljubavnih okršaja između Baronice i Križoveca, gotovo da je opipljiva. Uvedeni su i kabaretski delovi koji daju naročito emotivan pečat u predstavi, na kraju, kada takođe upečatljiva Ksenija Marinković, u ulozi ruske grofice, migrantkinje, uz pratnju gitare setno peva o beznadežnoj društvenoj i ličnoj truleži, intimnim tačkama pakla. A do tada se i pozornica već potpuno ispraznila, i na fizičkom planu ostavljajući samo pustoš.

Druge večeri festivala, na kome su od 3. do 9. maja prikazane produkcije iz Hrvatske, Slovenije, Bosne i Hercegovine i Srbije, tematski objedinjene pitanjima krize porodice i identiteta, prvo su odigrane “Enigmatske varijacije”, italijanske drame HNK “Ivana Pl. Zajca” iz Rijeke. Duodramska predstava u režiji Neve Rošić, izvedena na italijanskom jeziku, podsetila nas je na izvanredne vrednosti teksta Erika Emanuela Šmita, kod nas igranog pod imenom “Zagonetne varijacije”, na sceni Narodnog pozorišta u Beogradu. Prepun obrta i iznenađenja, ovaj slojevit i filozofski inpirativan komad razotkriva naslage laži u intimnim odnosima. Glumci Aleksandar Cvjetković i Mirko Soldano psihološki prodorno i verodostojno oblikuju likove pisca samotnjaka Abela Znorka i novinara Erika Larsena, postepeno obelodanjujući njihove odnose sa istom ženom. Na tom napetom putu efektno se raspliću pitanja o prirodi ljubavi, mržnje, seksualnosti, patnje, usamljenosti i smrti, sugerišući misao da je koren svakog ljudskog delovanja strah od praznine i nestajanja.

Foto Jaka Babnik (Klinac)

Ljubavni trougao je i okvir radnje naredne predstave “Klinac”, nastale prema takođe provokativnom tekstu britanskog pisca Majka Bartleta, u tumačenju slovenačkog reditelja Petera Petkovšeka koji živi u Londonu (produkcija Slovensko ljudsko gledališče iz Celja). U centru pažnje su pitanja haotičnosti savremenih seksualnih identiteta, posledica osvojenih sloboda u liberalnim društvima. Protagonista je Džon (Urban Kuntarič) koji je na početku u homoseksualnoj vezi sa M (Aljoša Koltak), da bi zatim uplovio u heteroseksualne vode sa Ž (Maša Grošelj), rušeći ograničenja i predrasude. Polazeći od jedne više-manje psihološko-realističke drame, reditelj gradi izuzetno estetizovanu predstavu, veoma delikatnih simboličkih značenja. Radnja je postavljena u osobenom krugu, ili ringu, okruženom praznim gledalištem; zemlja je posuta sitnim šljunkom koje izvođači gotovo ritualno neguju, možda pokušavajući da u tome nađu mir, da obuzdaju podivljale živote. Minimalistički vođena, igra glumaca je izražajna u suptilnosti, koriste se sofisticirana sredstva koja uobličavaju seksualnu tenziju između likova, na primer oštar snop svetlosti sijalice koja blješti u mraku, na struji ljubavnika. Igra je povremeno i koreografski upečatljiva, nemirnim, grčevitim trzajima tela aktera su prikazane njihove lične i partnerske borbe, otkrivajući da je pravi izraz snage privlačnosti izvan verbalnog, u energiji pokreta, zvuka, vizuelnih rešenja, u neizrecivom. Tako je ova vredna predstava utvrdila iskonsku moć teatra kao transcendentalnog iskustva, prostora otkrivanja skrivenog. 

Ana Tasić

Tekst je objavljen u Politici 8. maja 2022. godine