Month: February 2022

Nalaženje besmrtnosti u vremenu smrtnosti

“To nikad nigdje nije bilo”, po motivima romana “Istorija bolesti” Tvrtka Kulenovića, adaptacija teksta i dramatizacija Darko Lukić, režija Dino Mustafić, Narodno pozorište Sarajevo, premijerno gostovanje na sceni Narodnog pozorišta u Beogradu

Nastao prema motivima romana “Istorija bolesti” Tvrtka Kulenovića, tekst predstave “To nikad nigdje nije bilo” u režiji Dina Mustafića, ima fragmentarnu, postdramsku formu, u kojoj se prepliću elementi dokumentarnog i autobiografskog, kao i epskog i dramskog izraza. Izlomljena naracija je otvorena i autorefleksivna, može se reći i postbrehtovska, a između ostalog otkriva podatke o vremenu i okolnostima nastanka Kulenovićevog dela (1994).

Glavni narator je Tvrtko, pisac koji se kroz magiju književnosti pokušava izboriti sa paklom opsade Sarajeva, nalazeći u tome neku vrstu štita od horora ratne stvarnosti. Paralelno sa tokom njegove porodične priče, koja odlazi i u prošlost Drugog svetskog rata, razotkrivajući detalje iz života njegovog oca, slikara, koji je bio zarobljen u logoru u Banjici, teku i druge niti radnje. Ansambl koji čine Slaven Vidak, Vedrana Božinović, Kaća Dorić, Ermin Sijamija, Aldin Omerović, Emina Muftić, Mona Muratović, Merima Lepić Redžepović, Belma Salkunić, Hana Zrno, Helena Vuković, Mak Čengić i Dino Bajrović, povremeno nastupa kao kolektivni narator, kao svojevrsni hor pripovedača koji otkriva monstruozne događaje iz ratnih vremena. Oni imaju dokumentarističko polazište, navode se konkretna vremena i mesta tragedija, kao i imena žrtava. Glumci  ponekada reči izgovaraju u mikrofone, što se može shvatiti kao vid potrebe za distancom, za što većim udaljavanjem od nepodnošljive stvarnosti. U skladu sa tom idejom, njihova igra je ohlađena od uzavrelih emocija, disciplinovana je i svedena, što je vrlo funkcionalan izbor, imajući u vidu osetljivost teme, i potrebu da se užasi istorije posmatraju racionalno, hladne glave, sa neophodnim odmakom. Tragovi diskretne sentimentalnosti su prisutni u prikazu bračne pripovesti Tvrtka (Slaven Vidak) i Lidije (Vedrana Božinovć), u dramskim scenama bračnih igrica, osvajanja i ljubomore. To je važno u celini, jer otvara druge dimenzije značenja i osećajnosti, izvan konteksta rata. U okviru dramskog segmenta radnje, u predstavi nastupaju još i Tvrtkov otac (Ermin Sijamija) i brat (Aldin Omerović), a naročito je šarmantna pojava Tvrtkove majke (Kaća Dorić).

Foto Željko Jovanović- dokumentacija Narodnog pozorišta u Beogradu

Scenski prostor je stilizovano dizajniran, prostranu scenu određuje prisustvo niza fotelja, kauča i stolica, kao i rafovi odeće u pozadini, koju glumci konkretno i simbolički menjaju (scenografija Mirna Ler, kostim Lejla Hodžić). Režija Dina Mustafića je razgranata, multimedijalna, izgrađena na prepletu plesnog, dramskog, epskog i muzičkog pozorišta. U epskim linijama radnje, tokom razotkrivanja detalja ratnih stradanja, glumci asocijativnim pokretima tela prate verbalne iskaze, što se može tumačiti kao izraz potrebe za odlaskom u neku drugu stvarnost, metafizičku, poetsku (koreografija Ena Kurtalić). Muzičar Adnan Salihović uživo na električnoj gitari izvodi nežnu i suptilnu, ali i sirovu i dramatičnu muziku. Ona efektno prati radnju, naglašavajući emotivni smisao, imajući pri tome takođe povremeno funkciju nekakvog umirenja, stvaranja metafizičkog prostora zaštite od užasa stvarnosti (kompozitor Damir Imamović). Poetski plan igre je obogaćen i drugim, vrednim rediteljskim rešenjima, lirskim prizorima, npr. nagog izvođačkog tela pod snežnim pahuljama.

U predstavi nije bilo neophodno korišćenje video bima na kome se projektuju crno-bele fotografije, ali i reči, komentari, o bolesti, kao društvenoj metafori, ili o važnosti emocija u umetničkom delu, o čemu izvođači i govore. Video projekcije su uglavnom ilustrativne, ne doprinose bitno usložnjavanju idejnog plana igre, pri čemu estetski nisu baš zadovoljavajuće, i može se reći da stilski štrče. Govoreći o manama izvođenja, radnja je mogla da bude nešto sažetija, čime bi se dobilo na dinamici pripovedanja.

Posmatrano u celini, predstava “To nikad nigdje nije bilo” je vredan dramski, poetski i filozofski dokument o ponavljajućim hororima istorije, o bezumnoj destrukciji, ali i o svevremenoj važnosti umetnosti. Nastajući paralelno sa užasima rata, ili nastajući upravo iz njih, zbog njih, kao vid grčevite potrebe za preživljavanjem, književnost im se uporno opire, osvajajući prostore besmrtnosti, nadživljujući privremenost života, doba smrtnosti.   

Može se reći da je bitnost ovih ideja prepoznala publika Narodnog pozorišta u Beogradu, pozdravljajući stojećim ovacijama ansambl Narodnog pozorišta Sarajevo, koji je posle tri decenije nastupio na našoj nacionalnoj sceni.    

Ana Tasić 

Kritika je objavljena u Politici 25. februara 2022. godine

Nezavršena potraga za smislom

“Amsterdam”, tekst Maja Arad Jusur, režija Iva Milošević, Atelje 212

Scenski tekst “Amsterdam” izraelske autorke Maje Arad Jusur fragmentarne je i nekonvencionalne strukture, nalik pojedinim delima Martina Krimpa ili Sare Kejn. Napisana bez imena likova i didaskalija, radnja  postepeno otkriva svakodnevnicu violinstkinje pred porođajem, koja živi u Amsterdamu. Jednog dana joj stiže neobičan račun za gas koji je odvodi ka raskopavanju prošlosti, ka razotkrivanju tragičnih događaja u Drugom svetskom ratu, holokausta, ali i pokreta otpora. Paralelno teče i melodramska linija istorijske radnje, pripovest o ljubavnom trouglu, čiji su protagonisti bili van Hohten, njegova žena i ljubavnica jevrejskog porekla. Sadašnje i prošle linije radnje pripovedaju naratori, likovi ne nastupaju direktno, ne igraju u svoje ime, niti izražavaju lična osećanja. O njima se pripoveda, njihovo prisustvo je indirektno, što se može tumačiti kao potreba za  distancom, kao želja za utvrđivanjem kritičkog, analitičkog, racionalnog pogleda na događaje, što je posebno važno, imajući u vidu tematiku. Tekst je formalno izazovan, a to je njegova najveća vrednost – društveno-politički delikatna pitanja sećanja, trauma i odgovornosti postavljena su na osoben način, koji istražuje i nove mogućnosti pripovedanja. Komad ima i izvesne poetske kvalitete, koje gradi muzikalnost reči, ritam njihovog ponavljanja.

Zbog naročite formalne specifičnosti, tekst Maje Arad Jusur je vrlo zahtevan (i rizičan) za scensko tumačenje, jer traži nesvakidašnji pristup i poetički tretman. Nažalost, njegova interpretacija na sceni Ateljea 212 ne može se nazvati uspešnom. Režiji Ive Milošević fali magije i poezije, začudnije igre koja bi prevazišla previše naivnu, neprodubljenu postavku radnje. Glumci nastupaju na sceni čiju pozadinu neodgovarajuće, pseudo-realistički definiše slika prepoznatljivih amsterdamskih fasada. Na klupama su naslagani različiti rekviziti koji će se potrebi pripovedanja uzimati i koristiti, između ostalog gomila napuštene obuće i odeće, preočiglednih simboličkih značenja (scenografija Gorčin Stojanović). Postavka u celini deluje kao nekakva proba, kao delo u nastajanju, kome predstoji još poduži put do finalnog oblika.

Glumci Dragana Đukić, Ana Mandić, Dejan Dedić i Marko Grabež, obučeni u neobavezne, bezlične trenerke, nastupaju kolektivno, kao jedno narativno telo, iz kojeg se povremeno izdvajaju individualni glasovi, odnosno likovi (kostim Marija Marković Milojev). Za njihovu igru se može reći da je epska, deklamativna i uglavnom jednolična, fali joj usložnjavanja i dubine, koji bi izrazili poetske i simboličke vrednosti radnje. Glumci su nesporno vešti i predani, ali i oni deluju kao da su na putu traženja odgovarajućeg, višeslojnijeg izraza, što kod gledaoca u celini izaziva utisak o nedorečenosti, nepotpunosti.

Foto Boško Đorđević

Najvredniji element predstave je suptilna instrumentalna muzika koju kompozitor Vladimir Pejković izvodi uživo na klavijaturama. Ona je dirljiva i emotivna, dramatična i naslućujuća, i uspešno izražava finu osećajnost koja ostatku predstave prilično fali.         

U tekstu su prisutne fusnote, donekle nalik nedavno premijerno izvedenom komadu “Adresa svemir-nekoliko poruka” Volframa Loca (Bitef teatar). One, između ostalog, predstavljaju komentare i objašnjenja pojedinih pojmova koje naratori pominju. U izvođenju su ove fusnoste utopljene u ostatak teksta koji glumci deklamuju, što nije najefektnije rešenje, jer se ni ne naslućuje njihovo formalno poreklo. U predstavi “Adresa svemir-nekoliko poruka”, one su bile izvedene kao projekcija reči, titlova, koji su stvorili upečatljiv utisak, gradeći nova poetska značenja. Drugim rečima, mogao se pronaći način njihovog izazovnijeg tumačenja u ovoj predstavi, koji bi uveo novi smisao. I taj postupak je nedovoljno promišljen, kao i predstava u celini.

Ana Tasić

Kritika je objavljena u Politici 20. februara 2022. godine

Nepronađena Alisa u šumi strahova

“Alisa u zemlji strahova”, tekst Eva Mahkovic, režija Aleksandar Popovski, Jugoslovensko dramsko pozorište

Inspirisan motivima romana “Alisa u zemlji čuda” Luisa Kerola, scenski tekst “Alisa u zemlji strahova” Eve Mahkovic u fragmentarnoj formi prikazuje egzistencijalna iskušenja tridesetpetogodišnje Alise. Uobličena kroz osam scena, radnja iscrtava svakodnevnicu protagonistkinje, izgubljene u savremenom svetu brutalne kompetitivnosti, carstvu površnosti i tehnološkog otuđenja, opšteg međuljudskog koristoljublja i odsustvu iskrenosti. Problematizuju se savremena ženska pitanja, prevelika očekivanja od fizičkog izgleda, materinstva i braka, što dovodi do porasta nesigurnosti, jačanja strahova, pa i gubitka identiteta, zbog suštinskog udaljavanja od sopstva. U dramsku radnju su uvedeni songovi, poetski komentari, vredna poetska nadgradnja inače nedovoljno snažnih dramskih i komičnih prizora, u velikoj meri zasićenih opštim mestima.

Režija Aleksandra Popovskog je stilizovana, uslovna i poetska, izuzetno je vizuelno zavodljiva, povremeno i opčinjavajuća. Likovi tumaraju po jednom snolikom bespuću, prostoru određenom lelujavim plavkastim kesama, vanvremenskom svetu između dalekog neba i opustele zemlje. Taj fantazmagorični prostor dodatno začinjavaju likovi koji lebde u vazduhu, privezani sajlama, što pojačava vizuelnu atraktivnost izvođenja (scenografija Numen/For Use i Vanja Magić). Kostimi su odgovarajuće maštoviti, stilizovani, suptilno razvijeni u detaljima (Mia Popovska). Elegantno ritmična elektronska muzika povremeno prati igru na ovom kraju i početku sveta, stvarajući tada vizuelno-muzičku feštu, i šteta je što ona nije više korišćena (kompozitor Marjan Nećak).

Foto Nebojša Babić

Glumci nastupaju uglavnom teatralno i napadno, naglašavajući komička, lakrdijska značenja radnje, što povremeno zabavlja gledaoce, ali zato gura emocije u drugi plan. Ozvučeni su mikrofonima (bubicama), što dodatno teatralizuje radnju, i udaljava likove od sopstvenih osećanja. Predstava najviše govori o strahu, ali mi taj strah u publici ne osećamo, ne proživljavamo, posmatramo ga spolja, on nas ne potresa, niti dovodi do katarze.

Igra Milene Radulović, u ulozi Alise, jedan je od glavnih uzroka odsustva snažnijeg doživljaja celine igre. Ona verbalizuje svoje strahove, između ostalog psihoterapeutu, u obličju Belog zeca, ali ih ne izražava dovoljno dramski uverljivo, njen nastup je uglavnom deklamativan, na površini. Scene koje treba da nose naročitu emotivnost, na primer sa Mačkom, kada iz nje provaljuju slabost i tuga, nemaju potrebnu snagu, niti dubinu, već ostaju na spoljašnjem izrazu. Alisa ne odaje utisak ljudskog bića, čak ni na terapiji, gde nastupa oholo, govori o svom očaju, bez očaja. Nebojša Ljubišić u ulozi Belog zeca ima specifični scenski šarm, nosi diskretnu mudrost, ali i šaljivu neuključenost u profesiju iscelitelja duša. Posebno su upečatljivi njegovi songovi koje izvodi hrapavim, tomvejtsovskim glasom, sa finim dozama galantnog manirizma. Takođe, on poseduje jednu dopadljivu detinju iskrenost, začudno se smejulji, pojavljujući se niotkuda, i zbog svega se može reći da je on najautentičnije ostvaren lik u predstavi.

Sloboda Mićalović funkcionalno predstavlja Kraljicu Herc, veštičji prototip, besramno zlu Alisinu šeficu koja ledeno zahteva činjenje pakosti i zločina, zbog profesionalnog napretka. Milan Marić igra Šeširdžiju koji savetuje Alisu kako da preživi u svetu surove konkurencije, zajedno sa takođe teatralizovanim Puhom (Tamara Šustić) i Martovskim zecom (Denis Murić). Marić kasnije preuzima i ulogu drugog Alisinog muškarca Mačka, amorfnog beskičmenjaka. Iva Stefanović oblikuje Gusenicu, Alisinu prijateljicu koja prva ostaje trudna, suočavajući se sa izazovima samostalnog materinstva. Radovan Vujović nastupa komički efektno, naročito karikaturalno oblikuje Doda, arogantnu političku zvezdu koju Alisa intervjuiše za časopis gde radi, a kasnije i Ribu, Alisinog nebrižnog supruga. Jovana Belović samouvereno igra Mišicu, Alisinu ambicioznu koleginicu i Sedmicu, pratnju Kraljice Herc.

Foto Nebojša Babić

U celini se može reći da u predstavi postoji stilski nesklad, rascep između izvanredne vizuelne poezije, zaista magične scenografije, probojne liričnosti songova, i preovlađujuće deklamativne, ili lakrdijske igre glumaca. Mekši i emotivniji nastupi bi više odgovarali, bili bi više u skladu sa čarobnom vizuelnošću, kao i sa sadržajem, koji je ostao u senci veličanstvene forme, ali i nerazgranat zbog dramaturških slabosti.

Ana Tasić

Kritika je objavljena u Politici 8. februara 2022. godine