Month: March 2022

Doba kada sve maske padaju

“Godine vrana”, tekst i režija Siniša Kovačević, Narodno pozorište u Beogradu

Radnja predstave “Godine vrana”, nastale prema tekstu Siniše Kovačevića, dešava se krajem Prvog svetskog rata, u vremenu društveno-političkih, ali i bračno-porodičnih lomova. Tekst je fragmentarne forme, čini ga šezdeset scena, kraćih prizora koji se dinamično smenjuju. Društveno-politička linija radnje otkriva nepregledne žrtve ratnog doba, primoranost na suočavanje sa bolom gubitka, ali i na prihvatanje političkih promena, između ostalih, osnivanje Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca. Nosilac melodramskog toka radnje je Julija, učiteljica Nemica, razapeta između dva muškarca, muža Alojza koji ju je izdao u vrtlozima rata, i Živojina, u kome je posle našla utehu, ali i ljubav. Dramski tekst je epski ambiciozan, donekle je uspešan u slikanju burnih istorijskih događaja, trusnih vremena koja potvrđuju neuništivi nagon za preživljavanjem, ali i dubinsku ljudsku surovost. Sa druge strane, fali mu više poentiranja, idejnog zgušnjavanja, prodornijeg sabiranja ljudskih iskustava u vremenu velikih izazova. Drugim rečima, epske i dramske pripovesti su često previše raspričane, bez značenjske ili emotivne poente. U tom smislu, šteta je što nema više scena poput jedne sa Arčibaldom Rajsom, koja donosi vredne, konkretne i otrežnjujuće zaključke o razlozima tragičnosti naše prošlosti, ali i sadašnjosti. Više takvih prizora bi obogatilo smisao dramskog teksta, dali bi veću misaonu snagu pričama koje se raspliću.        

Može se reći da je reditelj predstave “Godine vrana” Siniša Kovačević uspešniji od pisca Siniše Kovačevića. Izbor da se u dramsko tkivo uvedu stalni, koreografsko-muzički segmenti, pravi je pogodak u pogledu vredne estetizacije igre (koreograf Isidora Stanišić, kompozitori Borislav Dugić, Vladimir Petričević). Članovi baleta Narodnog pozorišta i drugi igrači stvaraju specifičan hor ili zbor vrana, plešu uz sugestivnu muziku koja se ponavlja, koreografski upečatljivo prateći dramsku igru, i popunjavajući poetske i simboličke praznine u tekstu drame. Pored kolektivne igre plesača, određene tmurnim osećanjima mističnih nagoveštaja, povremeno se izdvajaju pojedinačni igrači, kao individualne vrane. One imaju i aktivne funkcije u građenju žive scenografije, na primer, kada svojim telima predstavljaju fizički oslonac drugim likovima, stolove itd. Ukupno gledano, vizuelni plan predstave je zaista intrigantan i vredan (scenografija Geroslav Zarić, Vladislava Kanington, kostimograf Marina Medenica). Scena je svedeno i stilizovano dizajnirana, preovlađujuće je pusta, a tu simbolički izražajnu prazninu povremeno naseljavaju prizori nekakvih ofucanih razvalina, znakovi bespuća. Efektno se i često koriste dim, veštački sneg, kao i rotaciona scena, koji imaju takođe važan poetski i simbolički smisao, čiji ukupni doživljaj bitno pojačava i zvučna zavesa, između ostalog zvuci košmarnog graktanja itd.

Foto Milan Đakov – dokumentacija Narodnog pozorišta

Igra glumaca je stilski i kvalitativno raznorodna, kreće se između jednodimenzionalnog, povišenog tona, i pomalo patetične igre, do psihološki istančanijeg realizma, koji je scenski i dramski mnogo delotvorniji. U tom smislu su najuspešniji nastupi Kaline Kovačević, u ulozi Julije Kavran, i Sonje Kolačarić, u ulozi Ljubinke Rajić, silovane i maltretirane, a zatim i osuđene na smrt zbog krađe uglja. One psihološki verodostojno izražavaju tragičnost ratnog vremena, uspešno predstavljajući osećajnost likova. Hadži Nenad Maričić (Mijat Tamnavac), Miodrag Krivokapić (Bata Duša), Vladan Gajović (Petar Bojović), Lepomir Ivković (Sedlarević), Dragan Nikolić (Eugen Doležal), Miloš Đorđević (Hašim iz Foče), predstavljaju vojničku hijerarhiju, kapetane, vojvode, oficire i druge, pri čemu su češće odrazi funkcija, dok su ređe opipljiviji, životniji likovi. Branislav Tomašević je Alojz Kavran, Julijun muž koji zbog dužnosti izdaje ljudskost, Petar Strugar igra Živojina Rajića koji odlučuje da se bori za Julijinu ljubav, uprkos preprekama, a Ljiljana Blagojević predstavlja njegovu majku, Katicu Rajić. Iz brojnog ansambla treba izdvojiti i efektne epizode Hadži Petra Božovića (Pekar) i Darka Tomovića (Arčibald Rajs).

Uprkos neujednačenosti kvaliteta i stila igre glumaca, i nedovoljno zgusnutoj snazi dramskog teksta, koji se mogu označiti kao najveće mane predstave, “Godine vrana” su uspešna produkcija koju će publika sigurno rado ići da gleda, zbog uvek izazovnih suočavanja sa našom burnom istorijom. A ono razotkriva sumornu stvarnost ljudske prirode, večnu istinu u vremenu kada sve maske padaju, vremenu brojnih iskušenja koje je, bez sumnje, i naše vreme.

Ana Tasić

Kritika je objavljena u Politici 29. marta 2022. godine

Multimedijalne scenske forme

“Pelikan”, August Strindberg/Đurđa Tešić i “Iranska konferencija”, Ivan Viripajev/Ivana Vujić, Narodno pozorište u Beogradu, scena “Raša Plaović”

Drama “Pelikan” (1907) Augusta Strindberga pripada njegovoj poznoj stvaralačkoj fazi, a reč je o tekstu tematski i stilski karakterističnom za opus ovog pisca. Strindberg se i tu bavi delikatnim psihološkim analizama porodičnih i bračnih odnosa, razotkrivajući njihovu lažnost, netrpeljivost među polovima, ali i ličnu mizoginiju. Komad donosi neku vrstu povratka naturalizmu i kamernom izrazu, ali je on pomućen simbolističkim i ekspresionističkim detaljima, koji ga čine nedovoljno dramski i stilski konzistentnim. U istoriji pozorišta, “Pelikan” nema značajnije mesto i ne ulazi u grupu Strindbergovih najboljih dela.  

Uprkos ovim činjenicama, predstava “Pelikan” u režiji Đurđe Tešić jeste zanimljiva, spretno je i pažljivo ostvarena, u stilu koji se može definisati kao stilizovani, simbolički realizam. Glumci nastupaju psihološki precizno, uspešno održavajući pažnju gledalaca u praćenju tmurne pripovesti o sebičnoj i zlokobnoj Majci koja uništava živote svoje dece, pri tome ih ubeđujući u ličnu žrtvu i posvećenost. Dušanka Stojanović Glid energično igra tu Majku Elizu, udovicu, jasno i glasno izražavajući dubinsku nakaznost. Nedim Nezirović psihološki istančano stvara lik bolešljivog sina Fredrika, prikrivanog alkoholičara, dok je Iva Milanović izražajna u predstavljanju njegove sestre Gerde, krhke devojke iscepanih živaca zbog porodične i bračne situacije, željne sna i zaborava. Vučić Perović nešto stilizovanije, ali takođe uverljivo igra Gerdinog muža Aksela, teškog manipulanta, smutljivca i lovca na imovinu, koji se tajno viđa sa Elizom, ne mareći suštinski ni za jednu od njih.

Foto Marijana Janković (“Pelikan”)

Scenska radnja je multimedijalna, uvedene su funkcionalne video projekcije koje otkrivaju istinu, na primer, Elizino izjedanje sočnih bataka u tajnosti, dok decu izgladnjuje, objašnjavajući im da su siromašni i da nemaju novca za hranu (video rad Jelena Mitrović). Predstava i počinje video projekcijom, scenom koja prikazuje razgovor između Elize i služavke Margaret (Vanja Ejdus), nakon sahrane Elizinog muža. Scenski prostor je simbolistički izražajan, predstavlja enterijer njihovog porodičnog doma, upadljivo niskog plafona, koji efektno odražava osećanja klaustrofobije, teskobe, bezizlanosti (scenograf i kostimograf Zorana Petrov). Elementi simbolizma se ogledaju u promenama osvetljenja, suptilno napetoj muzici (kompozitor Vladimir Pejković), ali i upečatljivim rasklapanjem scenografije na kraju, koje se može tumačiti kao simbolički izlazak iz teskobnog života, iz zatvora, na slobodu.

“Iranska konferencija” Ivana Viripajeva je zaista inspirativna drama koja se filozofski i poetski sugestivno bavi pitanjima odnosa između materijalnog i duhovnog postojanja, značenjima religije, ali i umetnosti i politike (prevod Sanja Milić). Radnja se dešava u okviru naučne konferencije u Danskoj, na kojoj učesnici različitih profesija i opredeljenja postepeno razobličavaju cinizam i aroganciju Zapadnog sveta. Analizirajući odnose između istočne i zapadne kulture, razotkriva se egocentrizam Zapada, kao i zaslepljenost iluzijama o superiornosti i osvojenoj sreći.

Rediteljka Ivana Vujić izvrsni tekst Viripajeva postavlja takođe u multimedijalnom obliku, koji ovde u celini nije funkcionalan kao u “Pelikanu”. Na pozornici koja predstavlja konferencijsku salu, postavljeno je tri ekrana (video rad Svetlana Volic). Na velikom, centralnom, u pozadini, prikazuje se direktan video prenos govora učesnika konferencije. On je preovlađujuće delotvoran jer u krupnom planu otkriva izraze lica i emocija glumaca, što je najefektnije u slučaju nastupa iranske pesnikinje Širin (Vjera Mujović), zbog njene izražajnosti. Pored ovih snimaka, paralelno se prikazuju i različiti dokumentarni materijali, od nepreglednog mira prirode do nemira ratova, koji teku na tom velikom, kao i na dva mala ekrana. Oni uglavnom ne uspostavljaju izazovnija značenja, ilustrativni su, a često i proizvoljni, i kao takvi nepotrebno odvlače pažnju od igre glumaca. Oni nastupaju kvalitativno i stilski različito, od deklamativne i realističke igre (Vanja Milačić (Filipa Rasmunsen), Zoran Ćosić (Danijel Kristensen), Gojko Baletić (Oliver Larsen)), do farsičnosti (Maja Kundačina (Astrid Petersen), Radmila Živković (Ema Šmit Paulsen). Najuspešniji je nastup Slobodana Beštića, u ulozi filozofa Gustava Jensena, zbog suptilne stilizacije i finih nijansi.

Dokumentacija Narodnog pozorišta u Beogradu

Multimedijalno tumačenje “Iranske konferencije” u osnovi jeste opravdano, imajući u vidu da je reč o prikazu događaja koji prisustvo ekrana očekivano određuje. Ipak, kako je ovde reč o pozorištu, a ne o stvarnoj konferenciji, očekuje se nadgrađujuća teatralizacija video snimaka, kao i odgovarajući poetski odrazi značenja. Tekst Viripajeva njih takođe traži, a predstava ne pronalazi.

Ana Tasić

Kritika je objavljena u Politici 22. marta 2022. godine

U vrtlozima istorije

“Tri zime”, tekst Tena Štivičić, režija Jasna Đuričić, Pozorište Promena, Novi Sad, premijerno gostovanje u Jugoslovenskom dramskom pozorištu

Nastala prema zaista izuzetnoj drami savremene hrvatske autorke Tene Štivičić, predstava “Tri zime” u režiji Jasne Đuričić donosi raskošno razgranatu, epsku pripovest o životima tri generacije jedne porodice u Zagrebu, od Drugog svetskog rata do danas. Linije fragmentarne radnje se prepliću, paralelno otkrivajući događaje iz 1945., 1990.  i 2011. godine, vremenskih tačaka koje su nosile burne društveno-političke promene. Tekst je sjajan jer spretno ukršta lomove istorije sa individualnim i porodičnim potresima, likovi su živi i verodostojni, nose autentična osećanja, ali i izazovne stavove o društvu i politici trusnog balkanskog prostora. Dijalozi i dramske situacije su značajno obojene humorom, vrcavim, provokativnim i kritičkim komentarima o Evropskoj uniji, političkom položaju Hrvatske, kao i odnosu sa Srbijom. Oni obogaćuju i usložnjavaju pogled na svet, demistifikuju ga, ali i zabavljaju gledaoca na intelektualno podsticajan način.

Foto Milica Raković

Režija Jasne Đuričić je utemeljena u realizmu, sa finim dozama stilizacije i poezije koje spretno oblikuju mladi glumci, na hrvatskom jeziku (predstava je diplomski rad studenata glume Akademije umetnosti u Novom Sadu). Na prostranoj, realistički utvrđenoj sceni koja predstavlja porodičnu kuću, u različitim vremenima, glumci Nikola Knežević (Vladimir Kos), Isidora Vlček (Maša Kos), Vanja Kovačević (Alisa Kos), Ksenija Mitrović (Lucija Kos), Tamara Šustić (Dunja Kralj), Ana Rudakijević (Karolina Amruš), Stefan Beronja (Aleksandar Kralj), Andrijana Đorđević (Monika Vinter), Staša Blečić (Ruža Kralj), Aljoša Đidić (Švabo), Aca Lazin (Marko Horvat) Miloš Lučić (Igor Marević) i Srđan Kner (Marinko), zaista svi posvećeno i uverljivo stvaraju galeriju likova koji se tragično i komično batrgaju u vrtlozima traumatičnih događaja. U scensku radnju su povremeno utkana efektna rediteljska rešenja koja imaju posebnu emotivnu snagu. Na primer, scena koja se odvija u potpunom, simbolički izražajnom mraku, kada se na zvučnom planu prepliću, sukobe i bore dokumentarni audio snimci političkih govora, Miloševića i Tuđmana, između ostalih, sa nostalgičnom muzikom i rečima pesme “Zemljo moja” grupe Ambasadori, u celini veoma izražajno otkrivajući dramatične događaje oko raspada Jugoslavije. Pominjući muziku, treba napomenuti i to da je ona u celini predstave važna u pogledu otkopavanja zaturenih sećanja, ali i osećanja, koja poznate melodije naročito intenzivno bude, mnogo jače od reči (pored “Ambasadora”, između ostalog se koristi i druga retro muzika sa prostora bivše Jugoslavije, pesme Dragana Stojnića, Gabi Novak itd). Na ovom mestu je važno istaknuti i to da britak humor neprestano čuva radnju od bespovratnog padanja u patetiku i jednoznačnu sentimentalnost. Za snagu gledaočevog doživljaja igre je neizostavno značajna moć emocija, jer one dubinski drmaju biće, ali je možda još važnija depatetizacija koju obezbeđuje vredan, višeznačan, razobličavajući humor. U predstavi se koriste i dokumentarni video snimci našeg TV dnevnika iz vremena početka ratova, između ostalog snimci čuvenog Četrnaestog kongresa SKJ. Oni takođe izazivaju neizostavna suočavanja sa prošlošću, zbog neobičnog, višeznačnog, produktivnog osećanja nostalgije, koje svako istinsko suočavanje sa prošlošću podrazumeva. To sve nameće preispitivanje naših sećanja, odvajanje istina i laži.  Dubinsko posmatranje prošlosti, pravo u oči, ključno utiče na naše razumevenje sadašnjosti.

“Tri zime” Pozorišta Promena su produkcijski skromna predstava koja dokazuje da je od malo sredstava moguće napraviti izuzetno delo, zahvaljujući vanserijskim vrednostima dramskog teksta, i predanoj, veštoj i iskrenoj igri, u ovom slučaju, veoma mladih i jasno talentovanih glumaca.

Ana Tasić

Kritika je objavljena u Politici, 4. marta 2022. godine