Tag: Oliver Frljic

Mesto otkrivanja istine

  1. Bitef: „Gorki – Alternativa za Nemačku?“, autor i reditelj Oliver Frljić, Teatar „Maksim Gorki“, Berlin, Nemačka
Foto Bitef press (Ute Langka)

Pred početak predstave „Gorki – Alternativa za Nemačku?“ Olivera Frljića, na scenskom zidu su ispisane reči: „Hrabrost da se kaže istina“. One dočekuju gledaoce, budeći odmah asocijacije na Brehtov esej o teškoćama pri pisanju istine, nastao u vreme uspona nacizma u Nemačkoj. Društvene, političke i pozorišne ideje Bertolda Brehta ključne su za razumevanje i tumačenje ove predstave, tematski i stilski tipične za opus Olivera Frljića.

Dokumentaristički utemeljena radnja se dešava u pozorištu „Maksim Gorki“ u Berlinu, prostoru koji okuplja pripadnike manjinskih zajednica, i čije su teme često usmerene na njihove probleme. Frljić polazi od činjenice da je ovaj teatar ogledalo otvorenog, multikulturalnog Berlina, a zatim je rastvara, autoironično istražuje. Glumci Mehmet Atesci, Merike Bejkirč, Svenja Liesau, Nika Mišković, Falilu Sek, Aleksander Sol Sveid i Til Vonka, u prvom delu predstave, na pustom proscenijumu nastupaju direktno, skoro pamfletski, bez sakrivanja iza fiktivnih likova. Pod svojim imenima nam otkrivaju lične i profesionalne uslove rada. Frljić se ovde poigrava sa značenjima političke korektnosti, razobličavajući često prisutne apsurde u zapadnim društvima, u pogledu njihovog prekomernog poštovanja. To se naročito upečatljivo problematizuje u sceni brutalne provale iskrenosti jedne glumice pod stresom, kada izbija prikrivana istina o njenoj odbojnosti prema kolegama, pripadnicima manjina. Frljić se ironično odnosi i prema globalnoj medijskoj stvarnosti, sveprisutnim rijalitijima koji ljudske tragedije pretvaraju u šou, unosan biznis. To se posebno efektno izražava u plesno-muzičkim međuscenama koje „opuštaju“ publiku, nakon tragično obojenih dokumentarističkih ispovesti. One otvaraju pitanja rasizma, nasilja, kao i nacionalne odgovornosti za davno počinjene zločine. Ironičan odnos prema (ne)kulturi rijalitija uključuje i publiku, kada „voditelj programa“ od nas traži da aplauzom odredimo koja je od dve tragične ispovesti glumica „bolja“. Ovu scenu shvatamo kao kritički komentar globalno prisutnih medijskih eksploatacija privatnih tragedija, koje često poprimaju ogavne dimenzije.

U drugom delu predstave, scena se otvara u dubinu, iz koje fizički izranja cela zgrada pozorišta „Maksim Gorki“, postepeno se približavajući publici. Taj put zgrade ka nama je obeležen znacima koji otkrivaju sudare različitih težnji. Oni se izražavaju u paralelnim glumačkim radnjama. Na primer, dok nam jedan glumac lakrdijski, iscereno maše, izvirujući iza fasada zgrade, drugi povraća. Sukobi se izražavaju i na zvučnom planu, u borbi košmarnih zvukova škripe i udara, sa idiličnim tonovima pesme „Golden Brown“ Strenglersa. Ove oznake protivurečnosti u teatru „Maksim Gorki“ opet prizivaju Brehta, ideje o neophodnosti postojanja protivurečnosti u oblasti političkog teatra. Za sve to vreme, izvođači na sceni rastavljaju fasadu zgrade, otvarajući nam njenu unutrašnjost. Na taj način se vizuelno i simbolički izražava, takođe Brehtu važno, razbijanje teatarskih iluzija, cepanje mehanizama koje vodi izgradnji kritičkog stava gledalaca.

Foto Bitef press (Ute Langka)

Izvanredna scenografija Igora Pauške doživeće naročiti obrt u trenutku rotacije pozorišne zgrade, kada ona postaje politička govornica, mesto propagiranja ideja partije ekstremne desnice, „Alternativa za Nemačku“. Slušamo zastrašujuće zastupanje retrogradnih stavova koji između ostalog podrazumevaju progon stranaca iz Nemačke. U ovom trenutku, Frljićev teatar postaje naročito važno mesto društvene pobune, otpora prema savremenoj nemačkoj političkoj stvarnosti. Konkretno, činjenici da je na poslednjim izborima, prvi put posle Drugog svetskog rata, u Bundestag ušla partija ekstremne desnice,  „Alternativa za Nemačku“. „Zar nismo ništa naučili iz prošlosti?“, pitaju izvođači u žestokoj raspravi, u izbačenim protivurečnostima koje se pred nama raspliću.

Frljićeva predstava ima izuzetne društveno-političke vrednosti, dok je razmaštavanje samog scenskog jezika u drugom planu, u ovom slučaju sasvim opravdano. Ona otelotvoruje očajnički krik protiv globalnog narastanja uticaja ekstremnih desnica. U pomenutom eseju o pisanju istine, Breht je naveo da moramo reći istinu o varvarstvu da bismo time stvorili mogućnost za akciju koja bi ga uništila.

Činjenicu da je radnja predstave postavljena u okvire pozorišta, tumačimo i kao komentar o važnosti teatra u političkom smislu, u osvešćivanju gledalaca, u nametanju uverenja da je svet moguće promeniti. Pozorište je ovde savest društva, kao što je uvek u istoriji bilo, onda kada je bilo vredno. Kao što je to Šekspir simbolički izrazio u Hamletovoj „Mišolovci“, kada se istina sa scene baca pred oči sveta.

Ana Tasić

Kritika je objavljena u Politici 18.9.2018. godine

 

Pobune žena u muškim svetovima

„Medeja“ Olivera Frljića i „Evgenije Onjegin“ Borisa Liješevića u Budvi

Budva – Pozorišni program 32. izdanja festivala „Grad teatar“ je određen tumačenjima klasične literature, i predstavama sa post-jugoslovenskih prostora. Posle izvođenja „Romea i Julije“ Selme Spahić i „Ožalošćene porodice“ Jagoša Markovića, budvanska publika je na sceni između dve crkve u Starom gradu imala prilike da vidi „Evgenija Onjegina“ Borisa Liješevića i novosadskog Pozorišta mladih. Nastala prema Puškinovom romanu u stihu, u dramaturškoj obradi Fedora Šilija, ova produkcija tematizuje odnose između slobode i sreće, ljubavi i časti, ali i jednostavnosti seoskog života i zamršenosti gradskog poziranja.

Foto Grad teatar

Na skoro praznoj sceni, prepoznatljivoj za Liješevićev rad, glumci posvećeno oživljavaju radosti i patnje zaljubljivanja, uobličavajući ove probleme u osobenom filozofsko-poetskom smislu. Scenska radnja je sažeta i zgusnuta, istisnuta je sputavajuća arhaičnost, ali i moguća patetika koja bi uprostila značenja. Scenski rukopis izranja iz svedene stilizacije, takođe karakteristične za Liješevićev rad. U tom pogledu su upečatljive dijaloške scene u kojima njihovi učesnici ne razgovaraju direktno, već su konkretno i simbolički udaljeni. Odvojeni su prostorno, ali i nekom metafizičkom barijerom. Tako je rešena scena upoznavanja Onjegina i Lenskog, što shvatamo kao izraz odsustva njihovog stvarnog razumevanja, kao i različitih pogleda na svet.

Onjeginov stav prema životu je nadahnut Bajronovim idejama, mislima o razjedajućoj dosadi, melanholiji, splinu. To je u drastičnoj suprotnosti sa pogledom na svet Lenskog koji odbacuje mogućnost praznine kao osnovu života, zadržavajući čvrstu veru u ljubav, kao smisao života koji će popraviti svet. Ove suprotstavljene stavove odražava i igra glumaca. Danilo Milovanović kao Lenski je neposredniji i opušteniji, povremeno komično živahan, za razliku od Peđe Marjanovića kao Onjegina, koji igra kruto i strogo, zagledan u tamu svog postojanja, izabranu čamotinju življenja. Njegov lik otvara problem odnosa između slobode i sreće, naročito aktuelan u našem vremenu osvojenih individualizama i sloboda. Da li sloboda donosi sreću, ili prazninu i pustoš?

Ako se odnos između Tatjane (Kristina Savkov) i Onjegina shvati metaforički, kao odnos između muških i ženskih principa, rasplet sugeriše simboličku nadmoć žena. Iako živi u svetu čija pravila određuju muškarci, u društvu koje nameće ideju da se identitet žene gradi njenom udajom, Tatjana simbolički trijumfuje nad Onjeginom. On je dosegao slobodu, ali je postao ljudska olupina jer je nije na odgovarajući način prigrlio.

Tema društvenog položaja žena je tačka ukrštanja „Onjegina“ i „Medeje“ reditelja Olivera Frljića, izvedene naredno veče u Budvi, prema Euripidovoj tragediji, u tumačenju ansambla Slovenačkog narodnog pozorišta iz Maribora. Ova predstava se upadljivo razlikuje od direktno politički angažovanih dela, često dokumentarističkih i sirovo pamfletskih, koje smo navikli da gledamo u Frljićevom rukama. Savremena društveno-kritička značenja i ovde jesu bitno prisutna, ali u jednom estetizovanom, suptilnom stilu. Scenska radnja je zgusnuta, izlivena u snažnoj dinamici događaja i naglašenoj osećajnosti (dramaturgija Goran Injac).

Predstava otkriva nova prostranstva Frljićeve rediteljske raskoši, u nizu bujno izmaštanih prizora. Na primer, vrlo je snažna scena-komentar Medejinog ubistva dece. Ona izlazi na scenu, nonšalantno pali cigaretu, pokazuje nam plakat na kome piše „Medeja“, i na kome su prikazana deca, a zatim žarom cigarete buši slike njihovih očiju. To je neobično domišljat, brehtovski stilizovan i samosvetan scenski prizor koji prikazuje poznati tragični narativ, gradeći nove puteve teatralnosti.

Foto Grad teatar

Medeju sugestivno igra Nataša Matjašec Rošker, psihološki verodostojno, ali i maniristički, istraživački. Sa jedne strane iz nje kipti nesputan bes i agresija, rezultat pobune protiv (savremenog) položaja žena u svetu muškaraca. Na drugoj je krajnje ranjiva, i saosećajna prema opštoj sudbini žene u (savremenom) društvu. Njena slojevita, kontradiktorna suština je efektno označena kostimografskim rešenjem (Sandra Dekanić). Obučena je u nežnu, čipkastu venčanicu, ispod koje ima pantalone. Na taj način se zanimljivo označava ženska podređenost, vezanost za muškarca, identitet koji se gradi brakom, sa jedne strane, ali i istovremena, odlučna, čvrsta (muška) pobunjenost protiv takvog položaja. Ideja bunta je vrlo frljićevska i vrlo važna i u ovoj predstavi. Između ostalog, Medeja pokreće odlučno horsko pevanje „Internacionale“, himne neophodnosti društvenih promena, kao i neuništive volje za izgradnjom novog, pravednijeg sveta.

Ana Tasić

Tekst je objavljen u Politici, 17.7.2018.

Razbijanje pozorišnih iluzija

“Barski ljetopis” je otvorio sezonu letnjih festivala u regionu, a trajaće do 12. avgusta. Njegov pozorišni program je izuzetno vredan. Biće prikazane predstave umetnički najznačajnijih reditelja iz okruženja, Arpada Šilinga, Andraša Urbana, Dina Mustafića, Selme Spahić, Kokana Mladenovića. Na festivalu će 23. jula biti izvedena i jedna pozorišna premijera, koprodukcija “Barskog ljetopisa” i Gradskog pozorišta iz Podgorice, “O miševima i ljudima” Džona Stajnbeka, u režiji Dina Mustafića.

Bar- Pozorišni program 31. Barskog ljetopisa počeo je žestoko, predstavom “Šest likova traži autora”, prema drami Luiđija Pirandela, u adaptaciji i režiji Olivera Frljića, a u izvođenju satiričkog pozorišta “Kerempuh” iz Zagreba. Odmah treba reći da je spoj Frljića i Pirandela izuzetno prirodan, u pogledu zajedničke naklonosti prema rastakanju teatarskih mehanizama, neprestanog kidanja iluzija, kao i posledične problematizacije odnosa između glumca i lika, pozorišta i stvarnosti, laži i istina. Ova pitanja su ključno prisutna u ukupnom Frljićevom opusu, od predstave “Turbofolk“, preko “Kukavičluka”, do produkcija “Mrzim istinu” i “Drugi egzil”.

U poslednjoj zagrebačkoj produkciji, Frljić se u prvom planu, bespoštedno, u svom razornom maniru, vulkanski, iz dubine utrobe, obračunava sa hrvatskom desnicom, kao i sa globalno narastajućim fašizmom. Predstava počinje dokumentarističkim prizorima iz savremene hrvatske stvarnosti. Na sceni posmatramo oživljene slike svadbe Velimira Bujanca Buje, televizijskog voditelja koji okuplja aktere političke desnice. Pod svinjskim maskama, glumci između ostalih predstavljaju pevača Marka Perkovića Tompsona, poznatog po propagiranju ustaštva, kao i Zlatka Hasanbegovića, istoričara, političara i bivšeg hrvatskog ministra kulture, takođe znanog po promovisanju ideja radikalne desnice. Svinjske njuške asociraju na Orvelovu “Životinjsku farmu”, i u vezi sa time su pogodan metaforički izraz društvenih izopačenosti. Takođe su i vrlo konkretan odraz “hrvatskih političkih svinjarija”, po rečima Olivera Frljića, objavljenim u hrvatskim medijima.

Foto Barski ljetopis

Ove svinje, između ostalog, šmrču kokain kao da je pričest, praćeni zaglušujućim tonovima odbojnog turbo-folka. Kroz njihovo jezivo, razulareno ponašanje nas vodi narator (Borko Perić) idiličnog, blaženog tona, sa jasnim ironičnim značenjem. Tu horor orgiju u totalu nadgleda lik reditelja (Jerko Marčić) koji iz publike žustro dobacuje, ispravlja, menja, vodi igru glumaca, postavljajući tako na početku izazovne okvire situacije “pozorišta u pozorištu”. Kasnije će se drugi glumci pobuniti zbog toga što igraju u predstavi koja “vređa Hrvatsku”, što je tipično frljićevski, autoironičan obračun sa tumačenjem njegovog rada. Takva postavka “pozorišta u pozorištu” koja u ovom slučaju izranja iz Pirandelovog komada, plodno je tlo razvijanja diskusije o društvenom značaju pozorišta. Ona se u predstavi često otvara, na primer kada reditelj kaže likovima koji traže autora da je publika došla u teatar da se smeje i zabavi, a ne da gleda njihove bolne drame. Posmatrano u celini scenskih dešavanja, građenja kritičkog odnosa prema globalnom širenju fašizma (u predstavi čujemo i sablasne delove Musolinijevih političkih govora sa mitinga), živ odnos prema publici je naročito važan, jer izoštrava njeno kritičko posmatranje.

I naredna produkcija u takmičarskom programu ovogodišnjeg „Barskog ljetopisa“, „Sin“, Zetskog doma sa Cetinja, ključno je izgrađena na neprestanom rastakanju teatarskih mehanizama. Izvedena u neodoljivim prostorima Starog Bara, predstava je počela ispred glavne scene, u dvorištu, u neformalnim okolnostima, ćaskanja glumaca Srđana Grahovca, Marije Đurić i Omara Bajramspahića, sa nama gledaocima. Grahovac nas, između ostalog, pita šta očekujemo od pozorišta, naročito tokom ovih meseci, na letnjim festivalima. Da li je njegov zadatak da nas nasmeje, zabavi i opusti? Ili su prihvatljive i druge, „teže“ teme, poput raskopavanja problematike ratnih zločina, u ovoj predstavi? Tako je na početku uspostavljena otvorena struktura i deziluzionizam igre. To će se postojano potvrđivati i razvijati, kroz menjanje tokova radnje, upade suflera koji prekida nastupe glumaca itd.

Foto Barski ljetopis

Nastala prema savremenom crnogorskom tekstu Mirjane Medojević, u režiji Mirka Radonjića, predstava „Sin“ istražuje živote na prostoru bivše Jugoslavije, uzroke i posledice ratova devedesetih godina, kao i odgovornost za počinjene zločine. Imajući ovo u vidu, na početku izgrađen aktivan odnos prema gledaocima je naročito važan, što je slučaj i sa Frljićevom predstavom. To u celini podstiče kritičke misli publike, o post-jugoslovenskim društvima i identitetima, ali i o pozorištu kao njihovom (samosvesnijem) odrazu.

Ana Tasić

Tekst je objavljen u Politici, 7. jula 2018. godine

Svi naši egzili

Deveti  međunarodni  festival  savremenog pozorišta „Dezire“ održan je u Subotici od 25. novembra do 3. decembra. Izvedeno je sedamnaest predstava iz Francuske, Mađarske, Nemačke, Slovenije, Hrvatske i Srbije.

Festival Dezire je ove godine bio izuzetno kvalitetan, na nivou najboljih izdanja Bitefa. Sa jedne strane su ga obeležile politički provokativne predstave Sebastijana Horvata, Andraša Urbana i Olivera Frljića. One istražuju smisao umetnosti u vremenu neoliberalnog kapitalizma i političke represije. Na festivalu su takođe prikazana i visoko-estetizovana dela Dominika Abuzija i Jožefa Nađa, utemeljena u vizualnoj poeziji i jakim simboličkim prizorima. Ona bude arhetipska značenja koja su duboko utisnuta u nama, ali istovremeno potisnuta haotičnošću savremenog života.

Dezire je trijumfalno zatvorilo gostovanje predstave Olivera Frljića, „Drugi Egzil“, Nacionalnog pozorišta u Manhajmu. Blisko njegovoj ranijoj predstavi „Mrzim istinu“, Frljić i ovde autoironično istražuje lični položaj u svetu. Autor polazi od posledica bavljenja političkim pozorištem, u predstavama „Aleksandra Zec“ i „Naše nasilje i vaše nasilje“. Zbog izazivajućeg odnosa prema vladajućoj politici u Hrvatskoj, Frljić je nakon ovih predstava proglašen državnim neprijateljem. Prećeno mu je smrću, i zabranjeno da radi u Hrvatskoj. Tako je nastala ova predstava, u Nemačkoj. Njeni tematski okviri su prošireni i na posledice izbeglištva na prostoru bivše Jugoslavije devedesetih godina, ali i na aktuelnu migrantsku krizu u Evropi.

Foto Christian Kleiner (press)

Nemački, bosanski i hrvatski glumci na engleskom i nemačkom jeziku izvode ovu izvanrednu predstavu dokumentarističke osnove. Oni igraju Frljića, ali i same sebe, otkivajući lične traume. Na sceni se efektno mešaju agresivnost i nežnost. Idilična muzika šezdesetih prati brutalne scene porodičnog nasilja, lutkama se izražavaju strašni oblici društvenih represija. To sve stvara snažan dramski efekat i ukazuje na neophodnost zaustavljanja društvene mržnje.

Glavno pitanje koje Frljić ovde postavlja je smisao stvaranja pozorišta. Da li ono može da promeni društvo? Može, jer menja pogled na njega, a to vodi menjanju njega samog.

Kritika je objavljena u Kulturnom dnevniku, RTS 1, 6.12. 2017  (9.min)