Tag: Dino Mustafic

Nalaženje besmrtnosti u vremenu smrtnosti

“To nikad nigdje nije bilo”, po motivima romana “Istorija bolesti” Tvrtka Kulenovića, adaptacija teksta i dramatizacija Darko Lukić, režija Dino Mustafić, Narodno pozorište Sarajevo, premijerno gostovanje na sceni Narodnog pozorišta u Beogradu

Nastao prema motivima romana “Istorija bolesti” Tvrtka Kulenovića, tekst predstave “To nikad nigdje nije bilo” u režiji Dina Mustafića, ima fragmentarnu, postdramsku formu, u kojoj se prepliću elementi dokumentarnog i autobiografskog, kao i epskog i dramskog izraza. Izlomljena naracija je otvorena i autorefleksivna, može se reći i postbrehtovska, a između ostalog otkriva podatke o vremenu i okolnostima nastanka Kulenovićevog dela (1994).

Glavni narator je Tvrtko, pisac koji se kroz magiju književnosti pokušava izboriti sa paklom opsade Sarajeva, nalazeći u tome neku vrstu štita od horora ratne stvarnosti. Paralelno sa tokom njegove porodične priče, koja odlazi i u prošlost Drugog svetskog rata, razotkrivajući detalje iz života njegovog oca, slikara, koji je bio zarobljen u logoru u Banjici, teku i druge niti radnje. Ansambl koji čine Slaven Vidak, Vedrana Božinović, Kaća Dorić, Ermin Sijamija, Aldin Omerović, Emina Muftić, Mona Muratović, Merima Lepić Redžepović, Belma Salkunić, Hana Zrno, Helena Vuković, Mak Čengić i Dino Bajrović, povremeno nastupa kao kolektivni narator, kao svojevrsni hor pripovedača koji otkriva monstruozne događaje iz ratnih vremena. Oni imaju dokumentarističko polazište, navode se konkretna vremena i mesta tragedija, kao i imena žrtava. Glumci  ponekada reči izgovaraju u mikrofone, što se može shvatiti kao vid potrebe za distancom, za što većim udaljavanjem od nepodnošljive stvarnosti. U skladu sa tom idejom, njihova igra je ohlađena od uzavrelih emocija, disciplinovana je i svedena, što je vrlo funkcionalan izbor, imajući u vidu osetljivost teme, i potrebu da se užasi istorije posmatraju racionalno, hladne glave, sa neophodnim odmakom. Tragovi diskretne sentimentalnosti su prisutni u prikazu bračne pripovesti Tvrtka (Slaven Vidak) i Lidije (Vedrana Božinovć), u dramskim scenama bračnih igrica, osvajanja i ljubomore. To je važno u celini, jer otvara druge dimenzije značenja i osećajnosti, izvan konteksta rata. U okviru dramskog segmenta radnje, u predstavi nastupaju još i Tvrtkov otac (Ermin Sijamija) i brat (Aldin Omerović), a naročito je šarmantna pojava Tvrtkove majke (Kaća Dorić).

Foto Željko Jovanović- dokumentacija Narodnog pozorišta u Beogradu

Scenski prostor je stilizovano dizajniran, prostranu scenu određuje prisustvo niza fotelja, kauča i stolica, kao i rafovi odeće u pozadini, koju glumci konkretno i simbolički menjaju (scenografija Mirna Ler, kostim Lejla Hodžić). Režija Dina Mustafića je razgranata, multimedijalna, izgrađena na prepletu plesnog, dramskog, epskog i muzičkog pozorišta. U epskim linijama radnje, tokom razotkrivanja detalja ratnih stradanja, glumci asocijativnim pokretima tela prate verbalne iskaze, što se može tumačiti kao izraz potrebe za odlaskom u neku drugu stvarnost, metafizičku, poetsku (koreografija Ena Kurtalić). Muzičar Adnan Salihović uživo na električnoj gitari izvodi nežnu i suptilnu, ali i sirovu i dramatičnu muziku. Ona efektno prati radnju, naglašavajući emotivni smisao, imajući pri tome takođe povremeno funkciju nekakvog umirenja, stvaranja metafizičkog prostora zaštite od užasa stvarnosti (kompozitor Damir Imamović). Poetski plan igre je obogaćen i drugim, vrednim rediteljskim rešenjima, lirskim prizorima, npr. nagog izvođačkog tela pod snežnim pahuljama.

U predstavi nije bilo neophodno korišćenje video bima na kome se projektuju crno-bele fotografije, ali i reči, komentari, o bolesti, kao društvenoj metafori, ili o važnosti emocija u umetničkom delu, o čemu izvođači i govore. Video projekcije su uglavnom ilustrativne, ne doprinose bitno usložnjavanju idejnog plana igre, pri čemu estetski nisu baš zadovoljavajuće, i može se reći da stilski štrče. Govoreći o manama izvođenja, radnja je mogla da bude nešto sažetija, čime bi se dobilo na dinamici pripovedanja.

Posmatrano u celini, predstava “To nikad nigdje nije bilo” je vredan dramski, poetski i filozofski dokument o ponavljajućim hororima istorije, o bezumnoj destrukciji, ali i o svevremenoj važnosti umetnosti. Nastajući paralelno sa užasima rata, ili nastajući upravo iz njih, zbog njih, kao vid grčevite potrebe za preživljavanjem, književnost im se uporno opire, osvajajući prostore besmrtnosti, nadživljujući privremenost života, doba smrtnosti.   

Može se reći da je bitnost ovih ideja prepoznala publika Narodnog pozorišta u Beogradu, pozdravljajući stojećim ovacijama ansambl Narodnog pozorišta Sarajevo, koji je posle tri decenije nastupio na našoj nacionalnoj sceni.    

Ana Tasić 

Kritika je objavljena u Politici 25. februara 2022. godine

Nedosanjani snovi o utočištu

„O miševima i ljudima“, prema noveli Džona Stajnbeka, dramatizacija Stela Mišković, režija Dino Mustafić, koprodukcija festivala „Barski ljetopis“ i Gradskog pozorišta iz Podgorice

Foto Barski ljetopis

Bar – Na sceni u Starom Baru je premijerno izvedena jedina ovogodišnja pozorišna premijera festivala „Barski ljetopis“, „O miševima i ljudima“, u koprodukciji sa Gradskim pozorištem iz Podgorice. Stajnbekova novela „O miševima i ljudima“ (1937) je ostavila traga u istoriji književnosti zbog uverljivih realističkih opisa života radnika, koji se grčevito bore za goli opstanak u vremenu američke Velike depresije. Delo je takođe značajno zbog kontroverzno provokativnih opisa preživljavanja na različitim društvenim marginama, rasističkih i seksističkih komentara koji su istinito odrazili stanje na rubovima društva. Imajući u vidu povampirene okolnosti ekonomske krize na globalnom nivou, kao i sve dublje raslojenosti stanovništva, Stajnbekova novela se vratila u žižu pažnje javnosti.

U jezgrovitoj dramaturškoj adaptaciji Stele Mišković i diskretnoj režiji Dina Mustafića, ova novela je postala vredan scenski predložak za socijalnu dramu sa songovima i finim poetskim značenjima. U odnosu na originalno delo, gde Karlijeva žena nema ime, što shvatamo kao oznaku mizoginije, simptom patrijarhalne sredine koja žene tretira kao suštinski inferiorne, u scenskom tekstu se Karlijeva žena zove Suzan (Marija Đurić). Na taj način je ona simbolički dobila glas, konkretizovano prisustvo u okruženju u kome je nevidljiva.

Suptilna poetska značenja u predstavi se uspostavljaju kroz ponavljanje misli likova, njihovih snova o novom domu koji će jednom stvoriti. Džordž nekoliko puta sanjalački ponavlja: „Lepa nam je ova kuća“. Kako je ta izjava u glomaznom raskoraku sa prašnjavom stvarnošću, ona nosi naročitu lirsku snagu, zbog te (nedostižne) udaljenosti. Poetska značenja produbljuje nežni muzički lajtmotiv, hipnotički ženski glas koji skuplja setu i osećanje bespomoćnosti  (kompozitor Tamara Obrovac).

Vešta i psihološki precizna igra glumaca je noseći stub ovog uspešnog čitanja Stajnbekovog socijalnog dela.  Džordž Miše Obradovića je racionalan, odlučan i brižno saosećajan u isto vreme. Kao takav gradi zaokruženu, čvrstu celinu u paru sa Lenijem koji je mentalni invalid, sa umom jednog deteta, ali i razornom fizičkom snagom, van kontrole, što će biti okidač tragičnog raspleta. Iako je Leni pasivniji lik, Miloš Pejović ga svedenim sredstvima izuzetno upečatljivo i složeno psihološki gradi. Leni izaziva blagu simpatiju zbog nevinog oduševljavanja sitnicama, igrom sa miševima ili zečevima, ali i tugu zbog nemogućnosti uklapanja u sistem. Njihov odnos razumemo kao metaforu o usamljenosti, koja se izdvaja kao glavna tema predstave. Džordž je izgradio tu tvrđavu prijateljstva, bedem koji ga štiti od strašne samoće lutalačkog života.

Ostatak ansambla je stilski ujednačeno uobličio slikovitu galeriju života na farmi, realistički opipljivim likovima Karlija (Branko Ilić), Kendija (Pavle Ilić), Slima (Vule Marković), Krivog (Dejan Đonović) i Vita (Božidar Zuber). Pored preciznog vođenja glumaca, reditelj Dino Mustafić je pametno iskoristio velike potencijale ambijenta. Scena u Starom Baru je okružena kamenim kućama i zidovima koji su prirodno postali izražajni punktovi scenske igre (scenografija Smiljka Šeparović Radonjić).  Kostimi Line Leković odgovarajuće prate ovaj realistički odraz radničkih lutanja i iscrpljujućeg neodustajanja od potrage za utočištem. Na jednoj strani je upečatljiva radnička odeća, opipljiva u svojoj flekavoj odrpanosti, dok sa druge vizuelnu pažnju gledalaca osvajaju svedeno lepe Suzanine haljine, različitih boja, simboličkog smisla. Razumemo ih kao gradacijske znakove njenih nezadrživih nastojanja da iskopa lepotu i nadu iz potpunog mrtvila koje je doneo brak sa Karlijem.

Suzaninu slobodoumnost i koketiranje sa drugim muškarcima tumačimo kao vid pobune. Ona konkretno i simbolički diže glas protiv bolno ograničavajućeg bračnog položaja, ali i šire, buni se protiv patrijarhalnog odnosa prema ženama. To je jedna od pobuna u ovoj predstavi koja ima sekundaran politički smisao. Nenametljiva politička značenja gradi i dramski narativ u celini zato što daje glas obespravljenima. Taj glas je naročito prodoran u horskom „Radničkom songu“ koji budi kolektivno osećanje potrebe za menjanjem stvarnosti, što je brehtovski politički momenat u teatru par ekselans.

Ana Tasić

Tekst je objavljen u Politici, 29.7.2018.