Rituali čišćenja društvenih metastaza

O dve sarajevske predstave: “Ljubičasto” Selme Spahić i “Car Edip” Diega de Bree

Kao ovogodišnja selektorka programa bosansko-hercegovačkog pozorišta, u okviru festivala MESS koji će se 62. put održati u Sarajevu, krajem septembra i početkom oktobra, imala sam prilike da vidim desetak zanimljivih, žanrovski i poetički različitih predstava. Dve sarajevske produkcije su se upadljivo izdvojile kvalitetom i jakim utiscima koje su ostavile.

Predstava “Ljubičasto”, autorski projekat Selme Spahić, izvedena na sceni Kamernog teatra 55, bez dileme je najupečatljivije scensko delo sa kojim sam se susrela u poslednje vreme. U moru mlake domaće produkcije u poslednjih godinu dana, možda i nije preterano reći da mi je ova predstava vratila veru u autentičnu snagu pozorišne umetnosti, zbog uverljivosti nastupa glumaca, rediteljskih rešenja, veštog spoja tragičnog i komičnog izraza, tematske važnosti i, verovatno više od svega, iskrenosti koja izbija iz svake pore igre. U centru pažnje je porodica koja se okuplja povodom rođendana stare Majke (Tatjana Šojić). Prvi deo je postavljen naturalistički, troje njene dece, u pratnji verenika jedne trudne ćerke, stižu sa poklonima, bacajući se na pripremu hrane, koja se krčka na šporetu, šireći miris zaprške i zvuke pucketanja ulja. Maja Izetbegović, Sabit Sejdinović, Boris Ler i Anja Kraljević grade veoma žive likove i prepoznatljivu svakodnevnicu jedne balkanske porodice, obeleženu smehom i čarkama, preplitanjem žustrih rasprava i komičkih doskočica, što sve ostavlja autentičan utisak, pojačan i zbog kamernosti i ušuškanosti scene Kamernog teatra 55, blizine gledalaca i izvođača. Postepeno se razotkriva neprijatno i neprirodno zaštitnički odnos dece prema majci, koji se pretapa u agresiju. Na kraju prvog dela predstave, oni odlaze, dok sa scene odlazi naturalizam, prepuštajući prostor snolikoj i asocijativnoj igri. U majčin život ulazi Stranac (Davor Golubović), podstanar, migrant ili ljubavnik, koji izaziva njeno iskopavanje dubokih, očigledno nezalečenih rana. Naturalističku scenografiju zamenjuje simbolički prostor divljine, šuma koja je ušla u stvarnost spavaće sobe. Tu smenu prati glasna, gotovo ritualna, uzburkavajuća elektronska muzika, koja izaziva svojevrsni trans ili egzorcizam majke, otpuštanje slobode, ranije zakočene. Scenu prelivaju dim i obojena svetla, stvarajući jedan u celini veoma upečatljiv, iracionalni, simbolički prostor, koji ima neobičnu mogućnost komunikacije sa potisnutim, nesvesnim. U trećem delu predstave, igra postaje još otkačenija, intrigantnija, skoro ekspresionistička, kada surova deca doslovno postaju krvopije, vampiri koji isisavaju krv, bez trunke uvažavanja Majčinog bića.

Foto Almin Zrno / Kamerni teatar 55 (“Ljubičasto”)

Lik majke je izvanredan, ona je bolno slikovit prototip žrtve, balkanske majke koja gubi lični život i identitet, zbog patrijarhalnih običaja koji otvaraju nepreglednu unutrašnju prazninu. Ona je metafora gubitka individualizma žene čije se zasluge ne cene, a u isto vreme se podrazumevaju, što je vid potpunog nepoštovanja čoveka, čista diskriminacija. A diskriminacija u osnovnoj ćeliji društva, porodici, čvrst je koren društvenih represija, fašizma na makro planu, koji uvek niče iz polja ličnih nemira.

“Cara Edipa”, prema Sofoklovoj tragediji, u režiji Diega de Bree, gledala sam u okviru manifestacije “Kultura na ulice!”, novom projektu Narodnog pozorišta Sarajevo, čiji je cilj da se izlaskom na otvorene prostore teatar približi široj publici. Predstava je izvedena na impresivnom prostoru Bijele Tabije, tvrđave građene sredinom četrnaestog veka, jednog od pet odbrambenih bedema starog grada Vratnika, koja se danas nalazi na brdu sa kojeg se prostire prelep pogled na Sarajevo. Ovakvi prostori, sa osobenom istorijom i energijom su prirodna mesta rasplitanja antičkih tragedija, i sa sigurnošću se može reći da oni izazivaju daleko snažniji doživljaj nego klasične, zatvorene scene-kutije (predstava se inače igra na sceni Narodnog pozorišta u Sarajevu). To je potvrdila i brojna mlada publika koja je stojećim ovacijama pozdravila glumce (ulaznice za ovu manifestaciju su, inače, besplatne).

Foto Velija Hasanbegović (“Car Edip”)

De Breino čitanje ovog Sofoklovog komada je sažeto, kompaktno i savremeno. Tokom sat vremena i deset minuta, glumci su odigrali žestoku i senzualnu tragediju sudbine, koja prikazuje i borbu grada za čišćenje od nagomilanog zla, kroz  razotkrivanje i suzbijanje političke oholosti i slepila. Izuzetna sugestivnost de Breine poetike ima uporište u nasleđu avangardnog teatra, u pogledu naglašenog fizičkog izraza, nametanja delimično nagih tela iskapanih krvlju, koja šiklja po čitavoj pozornici (gledaoci u prvim redovima su konkretno i simbolički postali deo ove predstave- rituala, jer su kapi scenske krvi prolivane i po nama). A na planu scenske izražajnosti, naročito su upečatljivi prizori koji zbog drastičnog kontrasta imaju šok efekat, što je takođe deo tradicije istorijskih avangardi. Na primer, dok akteri prosipaju utrobu jednom jagnjetu, stilizovanu scenu vađenja creva prati tamburaška pesmica Zvonka Bogdana “Moja mala nema mane”, što ima i neobičan komičan efekat, zbog spoja nespojivog. Ili, kada Jokasta (Mediha Musliović), u upadljivoj crvenoj dugačkoj haljini, u okeanu strepnje i traume peva nežnu i nevinu dečju pesmicu, plačući, izbacujući iz sebe potisnuti bol, dok krv kaplje na sve strane. U bliskom duhu, predstava se završava disko muzikom i živahnim plesom tri muškarca u skafanderima, uz pesmu “One Way Ticket” grupe Eruption, nakon otrežnjujućeg, osvešćujućeg govora oslepljenog Edipa (Dino Bajrović) koji i bukvalno nosi svoj krst sa sobom.

Ljudi u skafanderima su vizuelna potvrda današnje prepoznatljivosti tragedije “Car Edip”. Tebom hara kuga, kao što našim svetom i dalje hara kovid, a da bi se grad oslobodio epidemije, mora se pronaći krivac Lajevog ubistva, odnosno, shvaćeno u današnjem kontekstu, metaforički, mora se pronaći uzrok društvene metastaze.  Ova predstava se tako može razumeti kao simbolički pokušaj isceljenja društva, čišćenja od laži i truleži, kao oblik ritualnog izlečenja.

Ana Tasić

Tekst je objavljen u Kulturnom dodatku Politike, 9. jula 2022. godine

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s