Pozorište je put do misterije i magije

Umesto pozorišne kritike:

“Amadeus”, prema drami Pitera Šefera, režija Majkl Longurst, Nacionalni teatar u Londonu (snimak je bio dostupan na Jutjubu od 16. do 23. jula)

Foto Nacionalno pozorište u Londonu – Mark Brener

Drama “Amadeus” Pitera Šefera, napisana 1979. godine, prema kojoj je Miloš Forman snimio istoimeni film (1984), inspirisana je delom Aleksandra Puškina, “Mocart i Salijeri” (1830). Narator radnje je italijanski kompozitor Antonio Salijeri, koji je protagonista, iako je komad naslovljen prema Volfgangu Amadeusu Mocartu, Salijerijevom rivalu i predmetu ljubomore. Mocartova brilijantnost podseća Salijerija da je mediokritet, iako je on u Beču prihvaćeniji i materijalno stabilniji.

Polazeći od Mocartovih pisama, Šefer gradi komičnu biografsku dramu koja otkriva njegovu neuklopljenst i ekscentričnost, cene genijalnosti. Pri tome postavlja i produbljuje temu novih formi i sadržaja u istoriji umetnosti, koji često teško pronalaze svoj put, u konvencionalnim sredinama sa utabanim stazama i očekivanjima. U novom postavljanju Šeferovog komada na scenu Nacionalnog teatra u Londonu, reditelj Majkl Longurst bira izuzetno raskošnu, muzičko-dramsko-epsku formu (delo je premijerno prikazano i igrano 2018. godine). Predstavu izvodi petnaest izvođača, koji ispunjavaju dramske, epske i pevačke zadatke, dopunjeni orkestrom od dvadeset muzičara. Kostimi prve grupe izvođača su zaslepljujuće raskošni, istorijski, dok članovi orkestra nose svedenu, nenametljivu, crnu, savremenu odeću, odražavajući tako i preplitanje značenja istorije i sadašnjosti. Igra ima epsku osnovu, imajući u vidu da je Salijeri narator koji pripoveda svoju prošlost sa Mocartom, datu kao sećanje, odnosno ispovest izbačenu mučnim pritiscima savesti. Zbog te pripovedačke, brehtovske baze igre, realizam nije prisutan. I kada imaju dramsku funkciju, likovi su stvoreni sa distancom u igri. To je naročiti slučaj sa Mocartom (Adam Gilen) koji je krajnje teatralizovan, oblikovan skoro kao lakrdijaš, često histeričan, infantilan, predimenzioniran, čime se označava nepripadnost tom vremenu i društvu. Čak i njegova spoljašnjost odudara od ostatka društva, on ne nosi karakteristične perike, već ima upadljivo plavu, ekstravagantnu boju kose.

Salijeri, kojeg igra crni glumac Lusijen Msamati, na početku sedi sam u invalidskim kolicima, rastrojeno bunca, obraćajući se “duhovima budućnosti”, moleći ih da budu njegovi ispovednici. U igru tako uvodi onostrano koje se proteže tokom cele radnje, često se vezujući i za pitanja o poreklu i smislu umetnosti. Ona postaju centralna tema predstave, a u vezi sa time su u njenom programu istaknute Šeferove misli: “Pozorište treba da odvede ljude u misteriju i magiju. Treba da probudi osećaj čudesnosti, a dok ga zabavlja, ono otkriva i vizije života.”

Donekle nalik Faustu, Salijeri pravi nagodbu sa Bogom, da bi stekao slavu. Kaže nam da je od Gluka naučio da komunicira sa onostranim: “U to vreme se išlo u operu kako bi se dozvali Bog i Duhovi”. Kasnije će i Baron Gotfrid Van Cviten (Džefri Bivers), raspravljajući se sa Mocartom, reći da je slavljenje Bogova suština opere: “To je veličanstvena umetnost. Ona glorifikuje večnost u čoveku i ignoriše efemernost”. Muzička umetnost se, dakle, tumači kao put do Boga, sa čime bi se složio Artur Šopenhauer, koji je tvrdio da je muzika najmoćnija umetnost zbog svoje apstraktnosti: “Ona omogućava pristup transcendentalnom polju, kroz neposredno pokretanje strasti”.

U jednom od monologa, Salijeri još ponizno kaže da mu njegovo delo, muzika, omogućava da bolje razume svet. Otkrivanje smisla upravo je esencijalna vrednost umetnosti, naročito važna u nepovoljnim, nestabilnim vremenima, kao što je naše. U vezi sa time, svi snimci predstava Nacionalnog pozorišta u Londonu, puštani preko Jutjuba, tokom pandemije kovida-19 koja je zatvorila vrata pozorišta širom sveta, započinju natpisom: “Pozorište i ostale umetnosti predstavljaju istinsku snagu našeg društva u turbulentim vremenima.” Zato se treba hraniti pozorištem, makar i kroz njegovu onlajn alternativu, dok nam se ono ne vrati u svojoj punoj materijalnosti.

Ana Tasić

Tekst je objavljen u Politici 27.7.2020. godine

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s