Identitet i sudbina savremenog čoveka

„Natan mudri“, Gothold Efraim Lesing / Jovana Tomić, Jugoslovensko dramsko pozorište i „Homo Faber“, Maks Friš / Ana Tomović, Atelje 212

Polazeći od „Natana mudrog“ (1779), Lesingove drame izraženih političkih značenja, autorski tim predstave Jugoslovenskog dramskog pozorišta je adaptirao njena idejna težišta (dramaturgija Dimitrije Kokanov). Redukovana su didaktička značenja koja danas mogu delovati naivno, dok je pažnja usmerena na pitanja identiteta i njegove konstrukcije. Takva adaptacija je suštinski bliža duhu našeg vremena, bez eksplicitnog (banalnog) osavremenjivanja radnje koja problematizuje svevremena značenja političke i verske tolerancije, kao i tragičnost žrtava ratova.

U scenskom čitanju ovako adaptiranog komada, rediteljka Jovana Tomić je izabrala odgovarajući put stilizacije koju virtuozno iznose glumci Bojan Dimitrijević (Natan), Srđan Timarov (Sultan Saladin), Milica Gojković (Reha, Sita), Dubravka Kovjanić (Daja, Sita), Joakim Tasić (Mladi templar, Sita) i Miodrag Dragičević (Đakon, Sita). Igra je precizna, ritam je usporen, snoliki, izvan konvencija realizma, sa većim fokusom na fizički, nego psihološki izraz. Sa time se dobila intrigantna atmosfera igre, ali se u određenoj meri izgubila opipljivost drama likova. Drugim rečima, koncept je donekle isisao unutrašnju dinamiku, čineći ovu predstavu u celini formalno provokativnom, ali mlakom u pogledu uzbudljivosti života likova.

Fotografija iz predstave „Natan mudri“, Nenad Petrović / JDP

Vizuelni deo predstave je izuzetan, geometrijski precizan, elegantan (scenografija Jasmina Holbus, kostimografija Selena Orb). Prostor igre je uglavljen između gledalaca koji su raspoređeni sa dve strane, blizu izvođača, pri čemu je upadljivo razigran. Glumci ponekada zalaze među gledaoce, a kada ne igraju, uvučeni su u udubljenja ivica scene, kao skulpture, što je u skladu sa stilizacijom postavke. Markantna je i koreografija Maje Kalafatić, takođe odgovarajuće uklopljena u izvođački manirizam, na primer, kada glumci svojim telima oblikuju osobene scenske skulpture. Hipnotički ton igre odgovarajuće prate i minimalistički, tenzični zvuci (muzika Miša Cvijović), kao i način govora (scenski govor Ljiljana Mrkić Popović). Replike se ponekada ponavljaju, reči se istresaju mehanički, ubrzano, prekomerno teatralno, naročito u slučaju lika Sultana, što ima i blaga komička dejstva.

Problem identiteta i utemeljenost igre u stilizaciji i diskretnoj apsurdnoj komici karakterišu i produkciju Ateljea 212, „Homo Faber“, nastalu prema romanu Maksa Friša, u režiji Ane Tomović (dramatizacija Tamara Baračkov). Predstava se primarno bavi odnosom između prošlosti i sadašnjosti protagoniste Valtera Fabera, kao i uticajem sudbine na njihovu zavisnost. Vešta dramatizacija je dobro uplela monologe i dijaloge, naglašavajući važnost introspektivno-filozofskog sagledavanja života junaka.

Stilizovana režija je primetno pojačala apsurdno-komična značenja, bojeći ironijom smisao sudbinske predodređenosti. Sa druge strane, ona je u pojedinim slučajevima umanjila emotivno dejstvo radnje. Na primer, mikrofon se nepotrebno koristi pri kraju predstave, kada doktor (Stefan Bundalo) obznanjuje da Valter ima rak. Utisak bi bio jači, prirodniji, da to otkriće nije posredovano mikrofonom koji stvara nepotrebnu distancu, kao i u drugom slučaju, kada Hana (Radmila Tomović)  objašnjava Valteru zašto mu u prošlosti nije rekla da imaju dete. Igra glumaca je usklađena sa režijom, maniristička je, često oslobođena psihologizacije, mada ne uvek, što povremeno stvara stilsku neujednačenost.

Fotografija iz predstave “Homo Faber”, foto Atelje 212

Preplitanja prošlosti i sadašnjosti su spretno scenski rešena. Prošlost skoro bukvalno izranja iz podruma sećanja protagoniste, upadajući u sadašnjost. Na taj način se materijalizuje njihov živi odnos i koegzistencija, nemogućnost da se razdvoje, jer je sadašnjost uvek posledica prošlosti. U tom smislu je naročito upečatljiva scena Valterovog flešbeka, nakon tragedije zmijskog ujeda Sabet, kada se materijalizuje prošlost, romantično-poetičan trenutak između Valtera (Svetozar Cvetković) i Sabet (Jovana Stojiljković). Scenski je funkcionalna i upotreba asocijativnih video snimaka prirode, između scena, koje shvatamo kao komentar njene neumoljivosti (video Dušan Grubin, scenografija Ljubica Milanović, kostimografija Selena Orb). Prirodnim zakonima (sudbini) je nemoguće uteći, pa i kada se u njih ne veruje. Atmosferu preteće napetosti, ali i sumorne prolaznosti, pojačava i postojano vrtenje ventilatora, koji takođe podsećaju na bezobzirni točak sudbine. Ona je izazovno obrađena u ovoj predstavi koja je u celini podsticajna na planu značenja, ali joj fali više scenske utegnutosti, skopčanije živosti.

Ana Tasić

Kritika je objavljena u Politici, 8.4.2019. godine

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s